មិលិន្ទប្បញ្ហា ភាគ១/កណ្ឌទី១
ទំព័រមុន:អត្ថាធិប្បាយ
ទំព័របន្ទាប់:កណ្ឌទី២ - វគ្គទី១ - មហាវគ្គ
ខុទ្ទកនិកាយមិលិន្ទប្បញ្ហាបាលីនមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស |
||
កថាស្តីអំពីនគរប្រភពនៃបញ្ហា
១ - នៅសាគលនគរដ៏ឧត្តម ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះនាមថា “ មិលិន្ទ ” ព្រះអង្គនោះ បានស្តេចយាងទៅរកព្រះនាគសេន ដូចទន្លេគង្គាហូរចុះទៅរកមហាសមុទ្រដូចនោះ ។ ព្រះរាជាទ្រង់មានពាក្យពេចន៍វិចិត្រ ទ្រង់ប្រថាប់អង្គុយសួរបញ្ហាដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលទៅតាមឋានៈ (ហេតុ) និងមិនមែនឋានៈ (មិនមែនហេតុ) ជាច្រើនបញ្ហា ជាមួយព្រះនាគសេនត្ថេរ អ្នកដែលប្រៀបដូចគប់ភ្លើងបន្ថយភាពងងឹត។ បុច្ឆា និង វិសជ្ជនា សុទ្ធតែមានអត្ថន័យជ្រាលជ្រៅគួរឱ្យចាប់ចិត្ត ពីរោះស្តាប់ គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល ធ្វើឱ្យព្រឺសម្បុរ។ ពាក្យពេចន៍របស់ព្រះនាគសេន ចូលជ្រៅក្នុងព្រះអភិធម្ម និងព្រះវិន័យ បរិបូរដោយព្រះសូត្រយ៉ាងប្រទាក់ក្រឡា វិចិត្រដោយឧបមា និងន័យជាច្រើន។
សូមលោកអ្នកទាំងឡាយ ផ្ចង់បញ្ញាស្មារតី ធ្វើចិត្តឱ្យរីករាយ ស្តាប់បញ្ហាដ៏ល្អិតល្អន់ជ្រាលជ្រៅ ជាគ្រឿងបំផ្លាញហេតុ ដែលគួរឱ្យសង្ស័យក្នុង មិលិន្ទប្បញ្ហានេះ ផងចុះ។
២ - តាមដែលបានស្តាប់តៗគ្នាមក មានរឿងតំណាលថា ៖ មាននគរមួយឈ្មោះ សាគល របស់ពួកយោនក ជាទីកន្លែងផ្លាស់ប្តូរទំនិញផ្សេង ៗ ស្រស់ត្រកាល ដោយដងទន្លេនិងភ្នំ មានទេសភាពគួរឱ្យត្រជាក់ត្រជំមនោរម្យយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះសម្បូរដោយ អារាម ឧទ្យាន ជាយព្រៃ ត្រពាំងទឹក ស្រះបោក្ខរណី មានដងទន្លេ ដងភ្នំ និង ជួរព្រៃ គួរឱ្យមនោរម្យ។ មានតែអ្វីដែលអ្នកមានចំណេះដឹងកសាងទុក គ្មានសត្រូវយាយី សត្រូវមិនចូលទៅឈ្លានពានរុករាន។ មានប៉មសង្កេតការណ៍ ស៊ុមទ្វារដ៏វិចិត្រត្រកាលជាច្រើន មានប៉មការពារដ៏ស្អាតវិចិត្រ មានកំពែងជញ្ជាំងសស្អាត តាំងនៅជុំវិញរាជធានី មានផ្លូវធំ ផ្លូវតូច ផ្លូវបំបែក ដែលកាត់គ្នាយ៉ាងមានរបៀប។ នៅក្នុងទីផ្សារមានទំនិញល្អ ៗ ជាច្រើនមុខ ដាក់តាំងលក់យ៉ាងមានរបៀប ស្រស់ស្អាតដោយរោងទានជាច្រើនរយកន្លែង លម្អទៅដោយផ្ទះសម្បែង ស្នាក់អាស្រ័យយ៉ាងស្អាត ៗ រាប់សែនកន្លែង មើលទៅដូចកំពូលភ្នំហិមៈ ។ កុះករទៅដោយ ដំរី សេះ រទេះ អ្នកថ្មើរជើង មានក្រុមមនុស្សស្រីប្រុសធ្វើដំណើរចុះឡើង មានមនុស្សម្នានៅគ្រប់ទីកន្លែង។ មានទាំងពួកក្សត្រ ពួកព្រាហ្មណ៍ ពួកវេស្សៈ និងពួកសូទ្រៈជាច្រើន ជាកន្លែងដែលអ្នកមានចំណេះដឹងរស់នៅ។ បរិបូណ៌ដោយផ្សារក្រណាត់ជាច្រើនប្រភេទ មានក្រណាត់តម្បាញពីនគរកោដុម្ពរ ជាដើម ។ មានទីផ្សារលក់ផ្កា លក់គ្រឿងក្រអូបជាច្រើនមុខគួរឱ្យចាប់ចិត្ត ដាក់តាំងលក់យ៉ាងស្អាតជះក្លិនក្រអូបភាយ បរិបូរដោយរតនជាតិជាច្រើនយ៉ាង គួរឱ្យប្រាថ្នា។ មានទីផ្សារដាក់តាំងទំនិញលក់ បែរមុខទៅទិសទាំងឡាយ ជាទីដែលអ្នកជំនួញស្លៀកពាក់ស្អាតបាតចេញចូល។ បរិបូណ៌សព្វមុខទៅដោយកាក់ប្រាក់ កាក់មាស និងភាជនៈ។ មានទង់ជ្វាលាបក់រវិច មានទ្រព្យសម្បត្តិ ធញ្ញាហារ និងឧបករណ៍ដែលធ្វើឱ្យសប្បាយចិត្តគ្រប់គ្រាន់។ មានជង្រុកស្រូវ មានឃ្លាំងទំនិញពេញបរិបូណ៌ មានចំណីគ្រប់យ៉ាង ដែលជាអាហារទំពា អាហារហូប អាហារលិទ្ធ អាហារភ្លក់ និងភេសជ្ជៈ របស់ផឹកជាច្រើនមុខ។ មានអង្ករបាយបរិបូរ ដូចឧត្តរកុរុទ្វីប (ឬ) ដូចនគរទេវតា ឈ្មោះថា អាឡកមន្ទា។
ពាក្យអធិប្បាយ
ពាក្យថា ពួកយោនក ក្នុងទីនេះគឺពួកក្រិកដែលចូលមកតាំងទីលំនៅ នៅនគរបញ្ចាបរបស់ប្រទេសឥណ្ឌា តាំងពីស្តេចអាឡេចសង់ដ្រេមហារាជយកឈ្នះនគរនេះបានមក មិនមែនសំដៅទៅលើជនជាតិថៃម្តុំឡានណានោះទេ ដែលបណ្ឌិតស្នាក់នៅក្នុងនគរនេះហើយ គួរតែថ្លែងដល់បុព្វកម្ម (កម្មដែលធ្វើនៅក្នុងជាតិមុន) របស់លោកទាំងនោះ។ មុននឹងថ្លែងដល់បុព្វកម្មក៏គួរតែថ្លែង បែងចែកជា ៦ កណ្ឌ សិន។ ៦ កណ្ឌ នោះមានអ្វីខ្លះ? គឺមាន ១-បុព្វយោគកណ្ឌ ២-មិលិន្ទប្បញ្ហាកណ្ឌ ៣-លក្ខណប្បញ្ហាកណ្ឌ ៤-មេណ្ឌកប្បញ្ហាកណ្ឌ ៥-អនុមាណប្បញ្ហាកណ្ឌ ៦-ឧបមកថាបញ្ហាកណ្ឌ។
ក្នុង ៦ កណ្ឌនោះ មិលិន្ទប្បញ្ហាកណ្ឌបែងចេញជា ២ គឺ ១-លក្ខណប្បញ្ហា ២-វិមតិឆេទនប្បញ្ហា។ សូម្បីតែមេណ្ឌកប្បញ្ហាកណ្ឌ ក៏បែងចេញជា ២ ដែរគឺ ១-មហាវគ្គ ២-យោគិកថាបញ្ហា ១។
ក្នុង ៦ កណ្ឌនេះ កម្មដែលបុគ្គលទាំង ២ គឺ ព្រះចៅមិលិន្ទ និងព្រះនាគសេនត្ថេរ បានធ្វើកាលពីជាតិមុន ហៅថា “ បុព្វយោគកណ្ឌ ”។
បញ្ហាដែលព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រង់ដាក់សំណួរដោយអង្គឯង មិនបានប្រារឰពាក្យនៅក្នុងព្រះសាសនា ហៅថា “ មិលិន្ទប្បញ្ហាកណ្ឌ ” ។
បញ្ហាដែលព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រង់ប្រារឰទាក់ទងនឹងលក្ខណៈរបស់បុគ្គលជាដើម ហៅថា “ លក្ខណប្បញ្ហាកណ្ឌ ” ។
បញ្ហាដែលព្រះចៅមិលិន្ទ ត្រាស់សួរទាក់ទងនឹងពុទ្ធដីការបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ដែលមានអត្ថន័យជា ២ យ៉ាងផ្សេងគ្នា មិនស្របគ្នា ហៅថា “ មេ-ណ្ឌកប្បញ្ហាកណ្ឌ ” ។
បញ្ហាដែលព្រះចៅមិលិន្ទ ត្រាស់សួរទាក់ទងនឹងរឿងអនុមាណ ( មានរឿងឱ្យប៉ាន់ស្មានថា ប្រាកដជាយ៉ាងនេះ ប្រាកដជាយ៉ាងនោះ ) ហៅថា “ អនុមាណប្បញ្ហាកណ្ឌ ” ។
បញ្ហាដែលព្រះចៅមិលិន្ទ ត្រាស់សួរអំពីឧបមាប្រៀបធៀបអង្គគុណខ្លះ របស់ព្រះអរហន្តជាមួយ និងកិរិយាមួយចំនួនរបស់សត្វផ្សេង ៗ ហៅថា “ឧបមកថាបញ្ហាកណ្ឌ ” ។
ចំណែកមិលិន្ទប្បញ្ហាកណ្ឌ ទោះជាមានដល់ ៧ វគ្គ ក៏ចាត់ទុកថា មាន ២ ផ្នែកដែរ ដោយទាក់ទងទៅនឹងរឿងដែលសួរដល់ គឺ មួយចំណែក ជាបញ្ហាសួរអំពីលក្ខណៈនៃធម៌មួយចំនួន ហៅថា “ លក្ខណប្បញ្ហា ” មួយចំណែកទៀត ជាបញ្ហាសួរអំពីធម៌ទាំងឡាយ ដើម្បីកាត់ការសង្ស័យដែលមានក្នុងធម៌ទាំងនោះ ហៅថា “ វិមតិឆេទនប្បញ្ហា ” ។
មេណ្ឌកប្បញ្ហាកណ្ឌ ទោះជាមានដល់ ៨ វគ្គ ក៏បែងចែកជា ២ ចំណែក ដូចគ្នាដែរ គឺ មួយចំណែកជាបញ្ហាសួរអំពីវិសាលភាពនៃក្រុមធម៌មួយចំនួន ហៅថា “ មហាវគ្គ ” ។ មួយចំណែកទៀត ជាបញ្ហាសួរទាក់ទងអំពីបដិបទាមួយចំនួនរបស់ព្រះយោគី ហៅថា “ យោគិកថាបញ្ហា ” ៕
កណ្ឌទី ១
ពាហិរកថា
បុព្វយោគៈ ជាដើម
៣ - ពាក្យថា “ បុព្វយោគៈ ” គឺជាបុព្វកម្មរបស់បុគ្គលទាំង ២ នោះ ។ មានរឿងតំណាលថា ក្នុងអតីតកាល ពេលព្រះសាសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធប្រតិស្ឋាននៅឡើយនោះ មានព្រះភិក្ខុសង្ឃមួយចំនួនធំ អាស្រ័យនៅតាមទីអាវាសមួយកន្លែង ជិតទន្លេគង្គា។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងអស់នោះ ភិក្ខុដែលបរិបូរដោយចរិយវត្ត និងសីល នឹងក្រោកពីព្រលឹម កាន់អំបោសដងវែង នឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណ បោសសម្អាតទីធ្លា រួចប្រមូលសំរាមទុកជាគំនរម្តុំៗ។ ភិក្ខុមួយអង្គពោលទៅកាន់សាមណេរថា “ ម្នាល ! សាមណេរ ចូរយកសំរាមនេះទៅបោះចោល ” សាមណេរនោះក៏ដើរដូចមិនបានឮ។ ទោះជាភិក្ខុហៅជាលើកទី ២ ជាលើកទី ៣ សាមណេរនោះ ក៏នៅតែដើរធ្វើព្រងើយ ដូចមិនបានឮដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុអង្គនោះ ក៏គិតថា “ សាមណេរនេះក្បាលរឹងមែន ” ក៏ខឹង រួចប្រើដងអំបោសវាយសាមណេរ។ ពេលសាមណេរកំពុងយំ ព្រោះត្រូវវាយនោះ ក៏កើបសំរាមយកទៅបោះចោល បានតាំងសេចក្តីប្រាថ្នាជាលើកដំបូងថា “ ដោយកម្មដែលជាបុណ្យ គឺការចោលសំរាមនេះ អំណឹះកាលតទៅ (កន្លងផុតទៅ) រហូតដល់យើងសម្រេចនិព្វាន សូមឱ្យយើងជាមនុស្សមានយសសក្តិខ្ពង់ខ្ពស់ មានតេជះខ្លាំងដូចព្រះអាទិត្យពេលថ្ងៃត្រង់ នៅគ្រប់កន្លែងដែលយើងកើតនោះផងចុះ ”។ លុះចោលសំរាមហើយ ក៏ទៅកាន់ទន្លេគង្គា ដើម្បីស្រង់ទឹកក្នុងទន្លេគង្គា ដែលមានរលកប្រដេញគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ក៏តាំងសេចក្តីប្រាថ្នាជាលើកទី ២ ថា “ ក្នុងរវាងពេលរហូតតទៅ ទម្រាំយើងបានសម្រេចព្រះនិព្វាននេះ សូមឱ្យយើងជាមនុស្សមានបដិភាណកើតមានភ្លាម មានបដិភាណមិនចេះចប់ដូចទឹករលក នៅគ្រប់ទីកន្លែង ដែលយើងកើតផងចុះ ”។
ចំណែកភិក្ខុអង្គនោះ លុះដាក់អំបោសរួចហើយ ក៏ទៅកាន់ទន្លេគង្គា ដើម្បីស្រង់ទឹក បានឮសម្តីប្រាថ្នារបស់សាមណេរ ក៏គិតថា “ សាមណេរនេះទោះជាត្រូវយើងប្រើក្តី ក៏តាំងសេចក្តីប្រាថ្នាដូចនេះមុនយើង តើសេចក្តីប្រាថ្នានេះនឹងមិនសម្រេច ចំពោះយើងឬអី? ” ទើបតាំងសេចក្តីប្រាថ្នាថា “ ក្នុងរវាងពេលរហូតដល់យើងសម្រេចព្រះនិព្វាននេះ សូមឱ្យយើងជាមនុស្សមានបដិភាណមិនចេះចប់ ដូចទឹករលកក្នុងទន្លេគង្គានេះផងចុះ សូមឱ្យយើងជាអ្នក ដែលអាចដោះស្រាយបញ្ហាបដិភាណ ដែលសាមណេរនេះ ចោទសួរគ្រប់យ៉ាង ផងចុះ ”។
បុគ្គលទាំង ២ នោះ កើតវិលវល់នៅក្នុងទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយអស់រយៈពេលមួយពុទ្ធន្តរ។ បន្ទាប់មក សូម្បីតែព្រះដ៏មានព្រះភាគរបស់ពួកយើងទាំងឡាយ ក៏បានសម្តែងទុកថា “ បុគ្គលទាំង ២ នេះ នឹងឧប្បត្តិឡើងដូចព្រះមោគ្គល្លីបុត្តត្ថេរ ឧប្បត្តិឡើងដូចនោះដែរ។ នៅពេលកន្លងទៅអស់ ៥០០ ឆ្នាំ ចាប់ពីពេលបរិនិព្វានរបស់តថាគត បុគ្គលទាំង ២ នេះ នឹងឧប្បត្តិឡើង។ បុគ្គលទាំង ២ នេះ នឹងបែងចែកធម៌និងវិន័យ ដែលតថាគតសម្តែងទុកយ៉ាងសុខុម ឱ្យអស់ភាពស្មុគស្មាញ ឱ្យអស់ចំណុចមន្ទិល ដោយអំណាចនៃសំណួរ ឧបមា និង យុត្តិ ក្នុងបញ្ហា។
៤ - ក្នុងបុគ្គលទាំង ២ នោះ សាមណេរ បានកើតជាព្រះរាជា ទ្រង់ព្រះនាមថា “ មិលិន្ទ ” នៅសាគលនគរក្នុងជម្ពូទ្វីប ទ្រង់ជាបណ្ឌិតដ៏វៃឆ្លាត មានបញ្ញា មានសមត្ថភាព មានធម្មតាត្រិះរិះសិនសឹមធ្វើ។ រាល់លើក ទ្រង់ធ្វើតែអ្វីដែលគួរធ្វើ គឺ វិធីប្រកបការងារទាំងឡាយ ទាំងអតីត អនាគត និង បច្ចុប្បន្ន។ ទ្រង់ថែមទាំងបានរៀនវិជ្ជាជាច្រើន វិជ្ជាទាំងនោះមានអ្វីខ្លះ? ដូចជា សូតិ សម្មតិ សំខ្យា យោគៈ នីតិ វិសេសិកា គណិកា គន្ធព្វា តិកិច្ឆា ចតុព្វេទៈ បុរាណៈ ឥតិហាសៈ ជោតិសា មាយា ហេតុ មន្តនា យុទ្ធៈ ឆន្ទសៈ សរុប ១៩ វិជ្ជា ដោយរួមទាំងព្រះពុទ្ធវចនៈផងដែរ។ ទ្រង់ជាវិតណ្ឌវាទី ( មានវាទៈធ្វើឱ្យចិត្តអ្នកដទៃញាប់ញ័របាន ) ជាមនុស្សដែលគេគ្រប់គ្នាពិបាកចូលជិត ( មិនហ៊ានប្រឈមមុខ ) ជាមនុស្សដែលគ្មានអ្នកណាអាចគ្របសង្កត់បាន អាចចាត់ទុកថាទ្រង់ជាកំពូល ក្នុងបណ្តាមេលទ្ធិទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីប នឹងរកបុគ្គលណាប្រៀបស្មើនឹងព្រះចៅមិលិន្ទមិនបាន មិនថាដោយកម្លាំង ដោយភាពវាងវៃ ដោយភាពក្លាហាន ឬ ដោយបញ្ញា។ ទ្រង់ជាមនុស្សដ៏ស្តុកស្តម្ភ មានទ្រព្យច្រើន មានភោគសម្បត្តិច្រើន មានពលសេនា និង ពាហនៈច្រើន រកទីបំផុតគ្មាន។
ពាក្យអធិប្បាយ
ពាក្យថា “សូតិ ” គឺ សព្ទសាស្ត្រ អក្សរសាស្ត្រ ស្តីពីភាសាផ្សេងៗ ។
ពាក្យថា “ សម្មតិ ” គឺ ធម្មសាស្ត្រ ស្តីអំពី គោលការណ៍ វិនិច្ឆ័យក្តីរបស់ព្រះរាជា ឬរបស់ហ្លួង ។
ពាក្យថា “ សំខ្យា ” គឺ សំខ្យាសាស្ត្រ ស្តីពីគោលការណ៍រាប់ចំនួន ។
ពាក្យថា “ យោគៈ” គឺ យោគសាស្ត្រ ស្តីពីការប្រើវត្ថុមន្តអាគម ជាការធានាថា នឹងមិនកើតមានគ្រោះភ័យផ្សេងៗ នាពេលអនាគត ។
ពាក្យថា “នីតិ ” គឺ នីតិសាស្ត្រ ស្តីអំពីប្រការដែលព្រះរាជានិងប្រជា-រាស្ត្រនៅលើលោកគួរប្រព្រឹត្ត ។
ពាក្យថា “ វិសេសិកា ” គឺ សាស្ត្រដែលស្តីអំពីការប្រើឧបករណ៍ មានឧបករណ៍ថ្លឹង ... ធ្វើសសរ ... ជាដើម វិជ្ជាសំណង់ ។
ពាក្យថា “ គណិកា ” គឺ គណិតសាស្ត្រ ។
ពាក្យថា “ គន្ធព្វា ” គឺ វិជ្ជារាំរបាំ ច្រៀង ប្រគំតន្ត្រី ។
ពាក្យថា “ តិកិច្ឆា ” គឺ វេជ្ជសាស្ត្រ ។
ពាក្យថា “ ចតុព្វេទា ” គឺ វេទទាំង ៤ គឺ ឥរុវេទ សាមវេទ យជុវេទ អាធព្វវេទ ។
ពាក្យថា “ ឥតិហាសៈ ” គឺ ប្រវត្តិវិជ្ជា ។
ពាក្យថា “ ជោតិសោ ” គឺ ព្យាករណសាស្ត្រ ។
ពាក្យថា “ មាយា ” គឺ មាយាសាស្ត្រ ។
ពាក្យថា “ ហេតុ ” គឺ វិជ្ជាស្តីអំពី និមិត្តហេតុល្អ និមិត្តហេតុអាក្រក់ ។
ពាក្យថា “មន្តនា ” គឺ វិជ្ជាទស្សន៍ទាយពីអ្វីដែលចង់ដឹង ជាសាស្ត្ររបស់ពួកពិទ្យាធរ ។
ពាក្យថា “ យុទ្ធៈ ” គឺ យុទ្ធសាស្ត្រ ឬវិជ្ជាស្តីអំពីការរៀបចំក្បួនទ័ព ។
ពាក្យថា “ ឆន្ទសៈ ” គឺ ឆន្ទសាស្ត្រ ស្តីអំពីកិច្ច ដែលត្រូវធ្វើសម្រាប់ស្ត្រី មានការរវៃអំបោះ ជាដើម ឬ កិច្ចដែលត្រូវធ្វើសម្រាប់បុរស មានការភ្ជួរស្រែ ... ជាដើម ដែលអាចធ្វើបានតាមឆន្ទៈពេញចិត្តរបស់ខ្លួន។
៥ - ថ្ងៃមួយ ព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រង់មានបំណងចង់ត្រួតពលសេនា ព្រមទាំងពាហនៈ ដ៏ច្រើនលើសលប់ រកទីបំផុតគ្មាន ដែលរៀបចំជាក្បួនទ័ព ប្រកបដោយពលសេនាទាំង ៤ ក្រុមទ័ព ទើបស្តេចយាងចេញពីរាជធានីទៅ លុះរួចរាល់ ពីការត្រួតពិនិត្យសេនាក្រុមទ័ពខាងក្រៅរាជធានីហើយ ព្រះរាជាដែលទ្រង់ចូលចិត្តការសន្ទនាឆ្លើយឆ្លង (មានវាទៈ) មុតស្រួច ស្ទាត់ជំនាញ មានព្រះទ័យខ្វល់ខ្វាយតែនឹងការសន្ទនាជាមួយពួកវិតណ្ឌជនអំពីរឿងរ៉ាវក្នុងលោក ទ្រង់ងើយព្រះភក្ត្រទតមើលព្រះអាទិត្យ ត្រាស់ហៅអាមាត្យទាំងឡាយមក ទ្រង់មានបន្ទូលថា “ ម្នាល ! នាយទាំងឡាយ មិនទាន់ល្ងាចទេ នៅសល់ពេលច្រើនទៀត យើងត្រឡប់ចូលរាជធានីវិញពេលនេះ ទៅធ្វើអ្វី ? សមណៈ ឬ ព្រាហ្មណ៍ ដែលជាមេក្រុម មេគណៈ ជាគ្រូបាអាចារ្យប្រចាំគណៈ ឬ អ្នកដែលអះអាងខ្លួនថា ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ អ្នកដែលអាចសន្ទនាជាមួយយើង ដើម្បីកម្ចាត់ការសង្ស័យរបស់យើង នៅមាន យើងនឹងចូលទៅសួរបញ្ហាជាមួយនឹងសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍នោះ យើងចង់បន្ថយការសង្ស័យរបស់យើង ”។
បន្ទាប់ពីមានបន្ទូលរួចហើយ ពួកបម្រើរាជការយោនកចំនួន ៥០០ បានក្រាបបង្គំ ទូលថ្វាយសេចក្តីនោះចំពោះព្រះចៅមិលិន្ទថា “ បពិត្រព្រះមហារាជ ! សាស្តា ទាំង ៦ គឺ លោកបូរណកស្សបៈ លោកមក្ខលិគោសាល លោកនិគ្រន្ថនាថបុត្រ លោកសញ្ជយវេលទ្ធបុត្រ លោកអជិតកេសកម្ពល លោកបកុទ្ធកច្ចាយនៈ ក៏មាន។ គ្រូបាអាចារ្យទាំង ៦ នោះ សុទ្ធតែជាមេក្រុម មេគណៈ ជាគ្រូបាអាចារ្យប្រចាំគណៈ ជាមនុស្សមានចំណេះដឹង មនុស្សជាច្រើនគោរពគេថាជាមនុស្សល្អ។ បពិត្រព្រះមហារាជ ! សូមព្រះអង្គទ្រង់ ស្តេចយាងទៅសួរបញ្ហាជាមួយនឹងសាស្តាទាំង ៦ នោះ សូមព្រះអង្គទ្រង់កម្ចាត់ការសង្ស័យចុះ ក្រាបទូល ”។
ពាក្យអធិប្បាយ
ពាក្យថា “ សាស្តាទាំង ៦ ” គឺ សាស្តា ៦ នាក់ ដែលមានឈ្មោះដូចសាស្តា ៦ នាក់កាលពីសម័យពុទ្ធកាល ពោលគឺ លោកបូរណកស្សបៈ ជាអ្នកដែលមានឈ្មោះ ដូចលោកបូរណកស្សបៈ សម័យពុទ្ធកាល។ លោកមក្ខលិគោសាល ជាអ្នកមានឈ្មោះដូចលោកមក្ខលិគោសាល សម័យពុទ្ធកាល . . . ដូចនេះ ជាដើម ( អដ្ឋកថាអធិប្បាយដូចនេះ ពិតមែន ប៉ុន្តែមានពាក្យអធិប្បាយក្នុងន័យម៉្យាងទៀត ក៏គួរឱ្យត្រងត្រាប់ដែរគឺ សាស្តាម្នាក់នេះ ពីមុនទោះជាមានឈ្មោះមានត្រកូលថា យ៉ាងដូចម្តេចក្តី ប៉ុន្តែដោយសារតែជាសិស្សរបស់លោកបូរណកស្សបៈ ប្រកាសលទ្ធិរបស់លោកបូរណកស្សបៈ ទើបមានឈ្មោះថា បូរណកស្សបៈ មនុស្សទាំងឡាយហៅថា បូរណ-កស្សបៈ។ លោកម្នាក់ទៀត ព្រោះជាសិស្សរបស់លោកមក្ខលិគោសាល ប្រកាសលទ្ធិរបស់លោកមក្ខលិគោសាល ទើបមានឈ្មោះថាជា មក្ខលិគោ-សាល មនុស្សទាំងឡាយ ហៅថា មក្ខលិគោសាល យ៉ាងនេះជាដើម)។
៦ - ពេលនោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ និងពួកបម្រើរាជការយោនក ៥០០ នាក់ ស្តេចយាងឡើងរទេះព្រះទីនាំងដ៏ល្អវិចិត្រ ចូលទៅរកលោកបូរណកស្សបៈដល់កន្លែងស្នាក់នៅ។ លុះយាងដល់ហើយ ក៏ទ្រង់រីករាយជាមួយលោកបូរណកស្សបៈ ត្រាស់សម្មោទនីយកថា ដែលជាទីរឭកដល់គ្នា រួចរាល់ហើយ ក៏ទ្រង់ប្រថាប់អង្គុយនៅកន្លែងសមរម្យម្ខាង។ លុះព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រង់ប្រថាប់អង្គុយកន្លែងសមរម្យហើយ ក៏បានត្រាស់សួរសេចក្តីនោះ ចំពោះលោកបូរណកស្សបៈថា “ លោកកស្សបៈដ៏ចម្រើន អ្វីទៅដែលរក្សាលោកនេះ ? ” ។ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ គឺផែនដីដែលរក្សាលោកនេះ ” ព្រះរាជា “ លោកកស្សបៈដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើផែនដីរក្សាលោកនេះ ពិតជាដូចនេះមែន ហេតុអ្វីបានជាសត្វដែលទៅនរកអវិចី ទើបឆ្លងកាត់ផែនដីនេះទៅបាន? ” ពេលត្រាស់ដូចនេះហើយ លោកបូរណកស្សបៈ មិនអាចលេប មិនអាចខ្ជាក់ អង្គុយឱនមុខ ឱន-ក នៅស្ងៀមឈឹង គ្មានយោបល់។
៧ - បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះចៅមិលិន្ទទើប ( ស្តេចយាងឡើងរទេះព្រះទី-នាំងទៅ ) ត្រាស់សួរសេចក្តីនេះ ទៅកាន់លោកមក្ខលិគោសាលថា “ លោកគោសាលដ៏ចម្រើន កម្មដែលជាកុសល ដែលជាអកុសល មានដែរឬទេ? វិបាកផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អ ធ្វើអាក្រក់ មានដែរឬទេ? ” “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ កម្មដែលជាអកុសលគ្មានទេ វិបាកផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អធ្វើអាក្រក់ក៏គ្មានដែរ។ សូមថ្វាយព្រះពរ ពួកជាក្សត្រនៅលោកនេះ ទោះជាទៅលោកខាងមុខ ក៏នៅតែជាក្សត្រដដែល។ ពួកជាព្រាហ្មណ៍ ជាវេស្សៈ ជាសូទ្រៈ ជាចណ្ឌាល ជាអ្នកចាក់សំរាម ទោះជាទៅលោកខាងមុខ ក៏នៅតែជាព្រាហ្មណ៍ ជាវេស្សៈ ជាសូទ្រៈ ជាចណ្ឌាល ជាអ្នកចាក់សំរាមទៀតដដែល។ ប្រយោជន៍អ្វីដោយកុសលកម្ម អកុសលកម្មទាំងអស់នោះ ? ” ព្រះរាជា “លោកគោសាលដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើអ្នកជាក្សត្រ ជាព្រាហ្មណ៍ ជាវេស្សៈ ជាសូទ្រៈ ជាចណ្ឌាល ជាអ្នកចាក់សំរាមនៅលើលោកនេះ ទោះជាទៅកាន់លោកខាងមុខ ក៏នៅតែជាក្សត្រ ជាព្រាហ្មណ៍ ជាវេស្សៈ ជាសូទ្រៈ ជាចណ្ឌាល ជាអ្នកចាក់សំរាមទៀតដដែលនោះ អ្វីដែលសត្វធ្វើដោយជាកុសលកម្ម អកុសលកម្ម ក៏គ្មាន បើអ៊ីចឹងលោកគោសាល អ្នកដែលកំបុតដៃ នៅលើលោកនេះ ទោះជាទៅលោកខាងមុខហើយ ក៏នៅតែជាមនុស្សកំបុតដៃអ៊ីចឹង។ អ្នកដែលកំបុតជើង ក៏នៅតែជាមនុស្សកំបុតជើងដដែល។ អ្នកដែលកំបុតទាំងដៃទាំងជើង ក៏នៅតែជាមនុស្សកំបុតទាំងដៃទាំងជើងអ៊ីចឹងដដែល។ មនុស្សឆែបត្រចៀក ក៏នៅតែឆែបត្រចៀកដដែល។ មនុស្សឆែបមាត់ ឆែបច្រមុះ ក៏នៅតែជាមនុស្សឆែបមាត់ ឆែបច្រមុះដដែលអ៊ីចឹង ” ពេលត្រាស់ដូចនេះហើយ លោកគោសាលក៏នៅស្ងៀម។
បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះចៅមិលិន្ទទ្រង់មានព្រះតម្រិះដូច្នេះថា ៖
“ អស់លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយអើយ! ជម្ពូទ្វីបទទេស្អាតទៅហើយ អស់លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយអើយ! ជម្ពូទ្វីបមានតែអង្កាមគ្មានអ្នកណាម្នាក់អាចសន្ទនាជាមួយយើង ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យរបស់យើងទេ ”។
ពេលនោះ ព្រះចៅមិលិន្ទត្រាស់ហៅអាមាត្យទាំងឡាយ រួចមានបន្ទូលថា “ អស់លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ រាត្រីខែខ្នើតគួរឱ្យសុខដុមណាស់ហ្ន៎ ធ្វើម្តេចទៅ ថ្ងៃនេះ យើងគួរតែចូលទៅរកសមណៈ ឬ ព្រាហ្មណ៍ ដើម្បីសួរបញ្ហា។ អ្នកណាទៅហ្ន៎! អាចសន្ទនាជាមួយយើង ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យបាន ”។ នៅពេលមានបន្ទូលដូចនេះហើយ ពួកអាមាត្យទាំងឡាយ បានតែឈរនៅស្ងៀម សម្លឹងព្រះភក្ត្រព្រះរាជា ។
នៅសម័យនោះ សាគលនគរ ក្លាយជានគរដែលទំនេរប្រាសចាកពីសមណៈ ព្រាហ្មណ៍ គហបតី ដែលជាបណ្ឌិតដល់ទៅ ១២ ឆ្នាំ។ ព្រះរាជាទ្រង់ស្តាប់ឮថា សមណៈ ព្រាហ្មណ៍ គហបតី ដែលជាបណ្ឌិតអាស្រ័យនៅទីណា ទ្រង់នឹងយាងទៅកាន់ទីនោះ ត្រាស់សួរបញ្ហាជាមួយបណ្ឌិតទាំងនោះ ពួកបណ្ឌិតគ្រប់រូប មិនអាចធ្វើឱ្យព្រះរាជា ទ្រង់រីករាយនឹងពាក្យឆ្លើយវិសជ្ជនាបញ្ហាបាន ទើបគេចចេញទៅតាមផ្លូវផ្សេង ៗ។ ពួកដែលមិនព្រមទៅទិសផ្សេង (គឺនៅប្រចាំកន្លែងដើម) បានតែនៅស្ងៀមទាំងអស់គ្នា។ ចំណែកព្រះភិក្ខុទាំងឡាយ ភាគច្រើននាំគ្នាទៅកាន់ភ្នំហិមពាន្ត។
ពាក្យអធិប្បាយ
ពាក្យថា “ ចំណែកព្រះភិក្ខុទាំងឡាយ ភាគច្រើននាំគ្នាទៅកាន់ភ្នំហិមពាន្ត ” នោះ គឺ មានតែព្រះភិក្ខុដែលមានឫទ្ធិប៉ុណ្ណោះ ។ ព្រះភិក្ខុដែលគ្មានឫទ្ធិមិនអាចទៅកាន់ភ្នំហិមពាន្តបានទេ ជាព្រះភិក្ខុដែលរាប់ចូលក្នុងពាក្យថា “ ពួកដែលមិនព្រមទៅទិសផ្សេង បានតែនៅស្ងៀមទាំងអស់គ្នា ” ។
៨ - នៅសម័យនោះ មានព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ អាស្រ័យនៅរក្ខិត្ត-លវិហារ លើភ្នំហិមពាន្ត ។ ពេលនោះ ព្រះអស្សគុត្តបានស្តាប់ឮពាក្យតម្រាស់របស់ព្រះចៅមិលិន្ទដោយទិព្វសោតធាតុញ្ញាណ (ញាណគឺត្រចៀកទិព្វ ) រួចក៏បានកោះប្រជុំព្រះភិក្ខុសង្ឃ នៅលើកំពូលភ្នំយុគន្ធរ សួរទៅភិក្ខុទាំងឡាយថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏មានអាយុទាំងឡាយ តើមានភិក្ខុណាអាចសន្ទនាជាមួយព្រះចៅមិលិន្ទ ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យខ្លះដែរឬទេ? ”។
នៅពេលព្រះអស្សគុត្តពោលដូចនេះហើយ ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ បានតែនៅស្ងៀម ប៉ុណ្ណោះ ។ ព្រះអស្សគុត្តសួរជាលើកទី ២ ទោះជាសួរជាលើកទី ៣ ក៏នៅតែនៅស្ងៀម។ ដូចនោះហើយ ទើបព្រះអស្សគុត្តពោល សេចក្តីនោះ ទៅកាន់ព្រះភិក្ខុសង្ឃថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏មានអាយុទាំងឡាយ នៅឋានតាវត្តិង្ស មានវិមានមួយ ឈ្មោះថា កេតុមតី នៅទិសបូព៌ានៃវេជយន្តប្រាសាទ។ ទេវបុត្រមួយអង្គ ឈ្មោះថា មហាសេន អាស្រ័យនៅក្នុងវិមាននោះ ទេវបុត្រអង្គនោះ អាចសន្ទនាជាមួយព្រះចៅមិលិន្ទព្រះអង្គនោះ ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យបាន ”។
បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ ក៏បានអន្តរធានបាត់អង្គពីភ្នំយុគន្ធរ ទៅបង្ហាញអង្គនៅឋានតាវត្តិង្ស។ ស្តេចសក្កៈកំពូលនៃទេព ( សក្ក-ទេវរាជ ) បានទតព្រះនេត្រឃើញព្រះភិក្ខុមក អំពីចម្ងាយទាំងអស់នោះ ឃើញហើយក៏យាងចេញ ទៅរកព្រះអស្សគុត្ត។ លុះចូលទៅដល់ហើយ ទ្រង់ក្រាបសំពះព្រះអស្សគុត្ត រួចឈរនៅកន្លែងសមរម្យម្ខាង ។ សក្កទេវរាជ ពេលឈរនៅកន្លែងសមរម្យម្ខាងហើយ ក៏បានត្រាស់សេចក្តីនោះទៅកាន់ព្រះអស្សគុត្តថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ ! ព្រះភិក្ខុសង្ឃមួយក្រុមធំ បាននិមន្តមកដល់ ញោមជាកូនសិស្សវត្តរបស់សង្ឃ ព្រះសង្ឃមានសេចក្តីត្រូវការដោយរឿងអ្វី? មានអ្វីឱ្យញោមត្រូវធ្វើឬ ព្រះគុណម្ចាស់ ? ”
លំដាប់នោះ ព្រះអស្សគុត្តបានថ្វាយព្រះពរ ជម្រាបសេចក្តីនោះ ចំពោះសក្កទេវរាជថា “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ នៅសាគលនគរក្នុងជម្ពូទ្វីប មានព្រះរាជាព្រះនាមថា មិលិន្ទ ទ្រង់ជាអ្នកមានវាទៈ ធ្វើឱ្យចិត្តអ្នកដទៃញាប់ញ័របាន ជាមនុស្សដែលគេគ្រប់គ្នាពិបាកចូលជិត ពិបាកនឹងគ្របសង្កត់បាន ពោលបានថា ទ្រង់ជាកំពូលនៃបណ្តាមេលទ្ធិផ្សេងៗ ។ ព្រះចៅមិលិន្ទនោះ បានយាងទៅរកព្រះភិក្ខុសង្ឃ ប្រើទិដ្ឋិវាទៈ សួរបញ្ហាកំហែងដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ” ។
ពេលនោះ សក្កទេវរាជបានមានបន្ទូលពីសេចក្តីនោះ ទៅកាន់ព្រះអស្សគុត្តថា “ ព្រះគុណម្ចាស់! ព្រះចៅមិលិន្ទព្រះអង្គនោះ ទ្រង់ជាអ្នកដែលផ្លាស់អំពីឋាននេះ ទៅឧប្បត្តិនៅឋានមនុស្ស ព្រះគុណម្ចាស់ នៅកេតុមតីវិមាន មានទេវបុត្រឈ្មោះថា មហាសេន អាស្រ័យនៅវិមាននោះ ទេវបុត្រមួយអង្គនោះ អាចសន្ទនាជាមួយព្រះចៅមិលិន្ទព្រះអង្គនោះ ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យបាន ញោមនឹងសំណូមពរទេវបុត្រមួយអង្គនោះ ដើម្បីឱ្យទៅឧប្បត្តិក្នុងលោកមនុស្ស ” ។
បន្ទាប់ពីនោះ សក្កទេវរាជទ្រង់ឱ្យព្រះភិក្ខុសង្ឃនាំមុខ ស្តេចយាងទៅកាន់កេតុមតីវិមាន ។ ទ្រង់ចូលទៅឱបមហាសេនទេវបុត្រ ត្រាស់សួរសេចក្តីនោះថា “ ម្នាល! លោកនិរទុក្ខ ព្រះភិក្ខុសង្ឃមកសំណូមពរលោកដើម្បីឱ្យទៅឧប្បត្តិក្នុងលោកមនុស្ស ” មហាសេនទេវបុត្រ ក្រាបទូលថា “ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន! ប្រយោជន៍អ្វីដោយលោកមនុស្ស ដែលមានការងារច្រើនស្អេកស្អះទៅ ក្រាបទូល? លោកមនុស្សអន់ថយ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន! ទូលបង្គំសូមឧប្បត្តិនៅក្នុងទេវលោកនេះតទៅទៀត រហូតដល់បរិនិព្វាន ក្រាបទូល ”។ សក្កទេវរាជទ្រង់សំណូមពរជាលើកទី ២ សំណូមពរជាលើកទី ៣ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី មហាសេនទេវបុត្រក៏នៅតែថ្លែងថា “ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ! ប្រយោជន៍អ្វីដោយលោកមនុស្ស ដែលមានការងារច្រើនស្អេកស្អះទៅ ក្រាបទូល? លោកមនុស្សអន់ថយ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ! ទូលបង្គំសូមឧប្បត្តិនៅក្នុងទេវលោកនេះតទៅទៀត រហូតដល់បរិនិព្វានក្រាបទូល ” ។
បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអស្សគុត្តទើបថ្លែងសេចក្តីនោះ ទៅកាន់មហាសេនទេវបុត្រ ថា “ លោកនិរទុក្ខ អាត្មាភាពគ្រប់អង្គ បានត្រួតពិនិត្យមើលលោកទាំងមូល ព្រមទាំងទេវតាផង មើលមិនឃើញថាមានអ្នកណាផ្សេង ដែលអាចបំផ្លាញវាទៈរបស់ព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រទ្រង់ព្រះសាសនាបាន លើកលែងតែលោកម្នាក់គត់ ។ លោកជាសប្បុរស សូមលោកទៅកើត នៅក្នុងលោកមនុស្ស ទ្រទ្រង់ព្រះសាសនា របស់ព្រះទសពលផងចុះ ”។ នៅពេលព្រះអស្សគុត្ត ថ្លែងសំណូមពរដូចនេះហើយ មហាសេនទេវបុត្រគិតថា “ ទើបតែដឹងថា គឺមានតែយើងជាអ្នកអាចបំផ្លាញវាទៈព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រទ្រង់ព្រះសាសនាបាន ” ក៏រីករាយសប្បាយចិត្តជាខ្លាំង ទើបសន្យាថា “ ល្អណាស់ ព្រះគុណម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅឧប្បត្តិនៅក្នុងលោកមនុស្ស”។
៩- គ្រានោះ ព្រះភិក្ខុទាំងនោះ លុះសម្រេចករណីយកិច្ចនោះក្នុងទេវលោក ហើយក៏អន្តរធានបាត់អង្គពីទេវលោកឋានតាវត្តិង្ស ទៅបង្ហាញអង្គនៅរក្ខិត្តលវិហារ ជិតភ្នំហិមពាន្ត។ គ្រានោះ ព្រះអស្សគុត្ត បានពោលសេចក្តីនោះ ចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏មានអាយុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងឡាយនេះ តើមានភិក្ខុអង្គណា មិនបានមកប្រជុំខ្លះដែរទេ?”។ នៅពេលព្រះថេរៈពោលសួរដូចនេះ ភិក្ខុមួយអង្គបានប្រាប់សេចក្តីនោះ ដល់ព្រះអស្សគុត្តថា “មាន ... ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន កាលពី ៧ ថ្ងៃមុននេះ ព្រះគុណម្ចាស់រោហណៈ បានចូលទៅភ្នំហិមពាន្តចូលនិរោធ សូមព្រះគុណម្ចាស់បញ្ជូនតំណាងទៅកាន់សម្នាក់របស់ព្រះគុណម្ចាស់រោហណៈនោះចុះ ” ។ ចំណែកខាងលោករោហណៈ បានចេញពីនិរោធក្នុងខណៈនោះឯង គិតថា “ ព្រះសង្ឃកំពុងរកយើង ” ទើបអន្តរធានបាត់អង្គពីភ្នំហិមពាន្ត ទៅបង្ហាញអង្គនៅរក្ខិត្តលវិហារ នៅចំពោះមុខព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ ។
លំដាប់នោះ ព្រះអស្សគុត្ត បានពោលសេចក្តីនោះ ទៅកាន់ព្រះរោហណៈថា “ ព្រះគុណម្ចាស់រោហណៈ ពេលព្រះពុទ្ធសាសនាបម្រុងនឹងត្រូវបំផ្លាញ ហេតុអ្វីទើបព្រះគុណម្ចាស់មិនក្រឡេកមើលករណីយកិច្ចរបស់ព្រះសង្ឃ? ” ព្រះរោហណៈ “ ខ្ញុំព្រះករុណា មិនទាន់បានផ្តោតចិត្តទុកដាក់ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ”។
ព្រះអស្សគុត្ត “ បើអ៊ីចឹង ព្រះគុណម្ចាស់រោហណៈ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើទណ្ឌកម្ម ” ព្រះរោហណៈ “ តើខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវធ្វើអ្វី ឬ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ? ” ( មិលិន្ទប្បញ្ហារបស់ថៃ ព្រះអស្សគុត្តពោល “ ម្នាល! ព្រះគុណម្ចាស់រោហណៈ ព្រោះព្រះគុណម្ចាស់មិនបានផ្តោតចិត្តទុកដាក់ ពួកយើងសូមដាក់ទោសព្រះគុណម្ចាស់ ដោយការដាក់ព្រហ្មទណ្ឌ ” ព្រះរោហណៈ “ ព្រហ្មទណ្ឌនោះគឺអ្វីទៅព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន? ” ) “ ម្នាល ! ព្រះគុណម្ចាស់រោហណៈ នៅក្បែរភ្នំហិមពាន្ត មានភូមិមួយរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះថា “ គជង្គលៈ ” មានព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ “សោណុត្តរៈ” អាស្រ័យនៅទីនោះ កុមារឈ្មោះ “ នាគសេន ” កូនរបស់គេនឹងកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះគុណម្ចាស់រោហណៈ ចូរព្រះគុណម្ចាស់ទៅកាន់ផ្ទះត្រកូលនោះ ដើម្បីបិណ្ឌបាតរយៈពេល ៧ ឆ្នាំ ១០ ខែ រួចទាក់ទាញកុមារនាគសេនឱ្យបួស នៅពេលគេបួសរួចហើយនោះ ទើបព្រះគុណម្ចាស់រួចផុតពីទណ្ឌកម្ម ” ចំណែក ព្រះរោហណៈ សុខចិត្តទទួលដោយស្រួលថា “ សាធុ ” ។
ពាក្យអធិប្បាយ
ពាក្យថា “ ចូលនិរោធ ” គឺ ចូលនិរោធសមាបត្តិ ជាការធ្វើចិត្តឱ្យរលត់ទៅ មិនកើតបន្តបន្ទាប់គ្នាមួយរយៈពេល ដែលមានបំណងចូល គឺ ១ ថ្ងៃ ២ ថ្ងៃ រហូតដល់ ៧ ថ្ងៃ។ ក្នុងពេលចូលនិរោធនេះ រាងកាយប៉ុណ្ណោះ ដែលនៅដំណើរការទៅមុខ ប៉ុន្តែចិត្តឬនាមធម៌ទាំងអស់ គឺឈប់ដំណើរការ ។
ពាក្យថា “ ខ្ញុំព្រះករុណាមិនទាន់បានផ្តោតចិត្តទុកដាក់ ” លោកពោលបានន័យថា លោកចូលនិរោធនៅឡើយ មិនមានចិត្ត ទើបមិនអាចផ្តោតចិត្ត គឺ ទទួលដឹងរឿងរ៉ាវផ្សេង ៗ បាន។
១០ - ចំណែកខាងមហាសេនទេវបុត្រ បានផ្លាស់ពីទេវលោកមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃរបស់ភរិយាសោណុត្តរព្រាហ្មណ៍ ។ អ្វីដែលគួរឱ្យអស្ចារ្យ គួរឱ្យចម្លែកចិត្ត បានបង្ហាញឡើងជាមួយនឹងការចាប់បដិសន្ធិ គឺ អាវុធយុទ្ធភណ្ឌទាំងឡាយ បញ្ចេញពន្លឺឡើង ត្រួយសំណាបលាស់ឡើង មេឃដ៏ធំ(ភ្លៀង) ធ្លាក់ភ្លៀងយ៉ាងខ្លាំង។ ចំណែកព្រះរោហណៈ តាំងពីមហាសេនទេវបុត្រនោះ ចាប់បដិសន្ធិហើយ ក៏ចូលទៅកាន់ត្រកូលនោះ ដើម្បីបិណ្ឌបាត អស់រយៈពេល ៧ ឆ្នាំ ១០ ខែ ។ សូម្បីបាយមួយវែក មួយថ្ងៃ ក៏មិនដែលបាន យាគូមួយបោយក៏មិនដែលបាន ឬការស្វាគមន៍ក៏មិនដែលបានទទួលបានតែការជេរដៀលត្មះប៉ុណ្ណោះ គ្មានអ្នកមកនិយាយជាមួយ សូម្បីតែពាក្យថា “ និមន្តប្រោសសត្វខាងមុខចុះ ” ក៏គ្មានដែរ។ លុះ ៧ ឆ្នាំ ១០ ខែ កន្លងផុតទៅ ថ្ងៃមួយក៏បានគ្រាន់តែពាក្យថា “ និមន្តប្រោសសត្វខាងមុខចុះ ” នៅថ្ងៃនោះ ជួនជា ព្រាហ្មណ៍ ត្រឡប់ពីការងារខាងក្រៅផ្ទះ ជួបព្រះថេរៈពេលដើរជ្រួសផ្លូវគ្នា ក៏សួរថា “ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះគុណម្ចាស់បានទៅកាន់ផ្ទះរបស់ពួកយើងឬ? ” ព្រះថេរៈ “ មែនហើយព្រាហ្មណ៍ អាត្មាភាពបានទៅ ” “ព្រះគុណម្ចាស់បានអ្វីៗខ្លះឬ ? ” “ អឺ ព្រាហ្មណ៍ អាត្មាបាន ”។ ព្រាហ្មណ៍នោះ មិនសប្បាយចិត្ត លុះទៅដល់ផ្ទះ ក៏សួរថា “ ពួកឯងបានឱ្យអ្វី ៗ ដល់អ្នកបួសនោះឬ ? ” អ្នកផ្ទះ ឆ្លើយថា “ មិនបានឱ្យអ្វី ៗ នោះទេ ” ។ នៅថ្ងៃទី ២ (ថ្ងៃបន្ទាប់) ព្រាហ្មណ៍អង្គុយនៅមាត់ទ្វារផ្ទះនោះ គិតថា “ថ្ងៃនេះ យើងនឹងចោទអ្នកបួសនោះ ពីរឿងនិយាយមិនពិត ” នៅថ្ងៃទី ២ ព្រះថេរៈក៏ទៅដល់មាត់ទ្វារផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍ ។ ព្រាហ្មណ៍ លុះឃើញព្រះថេរៈ ក៏ពោលដូចនេះថា “ ពីម្សិលមិញ ព្រះគុណម្ចាស់មិនបានទទួលអ្វីៗ ពីផ្ទះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាទេ ប៉ុន្តែប្រាប់ថា អាត្មាបាន ចំពោះព្រះគុណម្ចាស់ ការនិយាយមិនពិត វាគួរដែរឬអ្វី ? ” ព្រះថេរៈ ថ្លែងថា “ ម្នាល! ព្រាហ្មណ៍ អស់រយៈពេល ៧ ឆ្នាំ ១០ ខែ(១) ដែលអាត្មាចូលទៅផ្ទះរបស់ញោម អាត្មាមិនដែលបានសូម្បីតែពាក្យថា “ និមន្តប្រោសសត្វខាងមុខចុះ ” ពីម្សិលមិញទោះជាបានត្រឹមពាក្យថា “ និមន្តប្រោសសត្វខាងមុខចុះ ” ក៏អាត្មាសំដៅយកវាចាបដិសណ្ឋារកិច្ច ហើយពោលថា “ អឺ ព្រាហ្មណ៍ អាត្មាបាន ” ដូចនោះ ” ។ ព្រាហ្មណ៍ គិតថា “ លោកមួយអង្គនេះ សូម្បីតែបានត្រឹមតែវាចាបដិសណ្ឋារកិច្ចប៉ុណ្ណោះ ក៏ពោលសរសើរក្នុងបណ្តាជនទាំងឡាយថា “ អាត្មាបាន ” ប្រសិនបើលោកបានទទួលអាហារទំពា អាហារឆាន់អ្វីខ្លះផ្សេងទៀតនោះ មានហេតុអ្វីថា លោកមិនសរសើរនោះ ” ដូចនេះហើយ ក៏មានសទ្ធាជ្រះថ្លា ប្រាប់ឱ្យគេរំលែកបាយមួយវែក និង ម្ហូបមួយមុខបន្តិច ៗ ពីអាហារដែលគេត្រៀមទុក ដើម្បីប្រយោជន៍ឱ្យខ្លួន ប្រគេនដល់ព្រះថេរៈ រួចពោលទៅកាន់លោកថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នឹងបានភិក្សាហារនេះ រហូតតទៅអស់កាលទាំងពួង ” ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ចាប់តាំងពីថ្ងៃបន្ទាប់មក ពេលបានឃើញភាពស្ងប់ស្ងៀមរបស់ព្រះថេរៈ ដែលចូលទៅ (ក្នុងផ្ទះ) ក៏រឹតតែមានសទ្ធាជ្រះថ្លាកាន់តែច្រើនឡើងទៀត ។ ទើបសំណូមពរព្រះថេរៈឱ្យខ្លួនមានឱកាសប្រគេនភត្តាហារក្នុងផ្ទះរហូតតទៅជានិច្ចកាល ព្រះថេរៈទទួលពាក្យនិមន្តដោយអាការស្ងប់ស្ងៀម។ នៅពេលលោកទៅធ្វើភត្តកិច្ច ជារៀងរាល់ថ្ងៃ លោកបានថ្លែងព្រះពុទ្ធវចនៈ (ឱ្យព្រាហ្មណ៍ស្តាប់) មួយថ្ងៃបន្តិច ៗ។ ចំណែកនាងព្រាហ្មណីនោះ វេលាកន្លងផុតទៅ ១០ ខែ ក៏ប្រសូតបុត្របានដាក់ឈ្មោះបុត្រនោះថា “ នាគសេន ” ចម្រើនធំធាត់ទៅតាមលំដាប់ រហូតដល់មាន អាយុ ៧ ខួប។
១១ - គ្រានោះ បិតា របស់កុមារនាគសេន បានពោលទៅកាន់បុត្រថា “ ម្នាល ! នាគសេន ក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍នេះ ឯងត្រូវសិក្សាសិល្បសាស្ត្រ ដែលគប្បីសិក្សាទាំងឡាយណា៎ ” “ បិតា ! ឈ្មោះថាសិល្បសាស្ត្រ ដែលគប្បីសិក្សាក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍នោះ គឺអ្វី ? ” “ នាគសេន ! ត្រៃវេទ ឈ្មោះថាសិល្បសាស្ត្រដែលគប្បីសិក្សា វិជ្ជាសិល្បៈដទៃផ្សេង ៗ ទៀត ក៏ឈ្មោះថា ជាសិល្បសាស្ត្រដែលគប្បីសិក្សាដែរ ” “ បើអ៊ីចឹងបិតា ! កូននឹងសិក្សា ” ។
លំដាប់នោះ សោណុត្តរព្រាហ្មណ៍ បានប្រគល់ប្រាក់ ១.០០០ កហា-បណៈ ដែលជាចំណែករបស់គ្រូបាអាចារ្យ (ជាថ្លៃជួលគ្រូបាអាចារ្យ) ដល់ព្រាហ្មណ៍ជាគ្រូ ។ រួចឱ្យគេដាក់គ្រែនៅផ្នែកម្ខាងនៃបន្ទប់ក្នុងប្រាសាទ ពោលទៅកាន់ព្រាហ្មណ៍ជាគ្រូថា “ ម្នាលលោកព្រាហ្មណ៍ សូមលោកបង្រៀនកុមារនេះឱ្យស្វាធ្យាយមន្តទាំងឡាយផងចុះ ” ។ ព្រាហ្មណ៍ជាគ្រូ បានពោលទៅកាន់កុមារនាគសេនថា “ បើអ៊ីចឹង កុមារតូច ចូរឯងរៀនមន្តទាំងឡាយចុះ ” ព្រាហ្មណ៍ជាគ្រូបានស្វាធ្យាយមន្ត ដោយលើកយកមកសម្តែងតែមួយដង ប៉ុណ្ណោះ ។ កុមារនាគសេនក៏បានយល់ពីត្រៃវេទ ទន្ទេញចាំមាត់ ចាំទុកបានច្បាស់ កំណត់ទុកបានល្អ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តបានល្អ ។ គ្រាន់តែមួយដងប៉ុណ្ណោះ ក៏កើតកែវភ្នែកឃើញត្រៃវេទ ជាអ្នកចេះដឹង ជំនាញខាងអធិប្បាយក្នុងគម្ពីរសណិខណ្ឌុ និង កេដុភៈ ក្នុងគម្ពីរសាក្ខ្របភេទៈ ក្នុងសាស្ត្រទាំងឡាយដែលមានឥតិហាសៈជាគម្រប់ ៥ មិនមានខ្វះចន្លោះ ក្នុងគម្ពីរលោកាយតៈ និងមហាបុរិសលក្ខណៈ ។ ក្រោយមក កុមារនាគសេនបានពោលសេចក្តីនោះទៅកាន់បិតាថា ៖
“ បិតា ! សិល្បសាស្ត្រ ដែលគប្បីសិក្សា ក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ ដែលប្រសើរជាងនេះ តើមានដែរទេ ? ឬក៏មានត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ? ” ។
“ នាគសេន ! សិល្បសាស្ត្រ ដែលគប្បីសិក្សា ក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ ដែលប្រសើរជាងនេះ គ្មានទេ ! សិល្បសាស្ត្រ ដែលគប្បីសិក្សា មានត្រឹមប៉ុណ្ណឹង ”
គ្រានោះ កុមារនាគសេន ដែលវាសនា (ការអប់រំចិត្ត) ក្នុងភពមុន ៗ ដាស់តឿនជំរុញចិត្តហើយ បានសាកសួរដេញដោលគ្រូបង្រៀន រួចក៏ចុះពីប្រាសាទទៅ ។ ពេលបានស្ងប់ស្ងាត់នៅកន្លែងកំបាំង ពិនិត្យមើលខាងដើម កណ្តាល ខាងចុង នៃវិជ្ជាសិល្បៈរបស់ខ្លួន មើលមិនឃើញមានសារសំខាន់សូម្បីតែបន្តិច ទោះជាខាងដើមក្តី កណ្តាលក្តី ចុងបំផុតក្តី ។ ទើបធ្វើឱ្យមិនសប្បាយចិត្ត មិនពេញចិត្ត គិតក្នុងចិត្តថា “លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយអើយ ! ព្រះវេទទាំងអស់នេះ គ្មានបានការទេ លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយអើយ ! ព្រះវេទទាំងអស់នេះ ផ្តេសផ្តាស គ្មានប្រយោជន៍ ប្រាសចាកសារប្រយោជន៍ ”។
១២ - ក្នុងគ្រានោះដែរ ព្រះរោហណៈកំពុងគង់នៅសេនាសនវត្តនិយៈ ដឹងនូវកង្វល់ក្នុងចិត្តរបស់កុមារនាគសេន ដោយចិត្តរបស់លោក ក៏គ្រងសំពត់ កាន់បាត្រ និង ចីពរ អន្តរធានបាត់អង្គពីសេនាសនវត្តនិយៈ ទៅបង្ហាញអង្គនៅភូមិគជង្គលព្រាហ្មណ៍ ។ កុមារនាគសេន ឈរនៅនឹងស៊ុមមាត់ទ្វាររបស់ខ្លួន ក៏បានឃើញព្រះរោហណៈ និមន្តដើរមកអំពីចម្ងាយ។
បន្ទាប់ពីឃើញហើយ ក៏ពេញចិត្ត សប្បាយចិត្ត រីករាយក្នុងចិត្ត កើតបីតិសោមនស្សថា “ លោកមួយអង្គនេះជាបព្វជិត អាចដឹងនូវអ្វី ដែលជាសារប្រយោជន៍ខ្លះជាពុំខាន ” គិតដូចនេះហើយ ក៏ចូលទៅរកព្រះរោហណៈរហូតដល់កន្លែង។ លុះចូលទៅហើយ ក៏បានពោលសេចក្តីនោះទៅកាន់ព្រះរោហណៈថា “ លោកនិរទុក្ខ បុគ្គលដែលមានសិរសាត្រងោល គ្រងសំពត់កាសាវពស្ត្រដូចលោកម្ចាស់នេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកណា? ” “ ម្នាល ! កុមារតូច អាត្មាឈ្មោះថា ជាបព្វជិត ” ។ នាគសេន “ លោកនិរទុក្ខ ព្រោះហេតុអ្វីទើបលោកម្ចាស់ឈ្មោះថា ជាបព្វជិត? ” ព្រះថេរៈ “ ព្រោះបានបណ្តេញមន្ទិលអាក្រក់ទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះណា៎កុមារតូច ទើបអាត្មាឈ្មោះថា ជាបព្វជិត ” ។ នាគសេន “ លោកនិរទុក្ខ ហេតុអ្វីសក់ (និងពុកមាត់) របស់លោកម្ចាស់ ទើបមិនដូចអ្នកដទៃអ៊ីចឹង? ” ព្រះថេរៈ “ ម្នាល ! កុមារតូច បព្វជិតឃើញបលិពោធ (ហេតុធ្វើឱ្យមានកង្វល់ចិត្ត) ១៦ យ៉ាង ទើបកោរសក់ និងពុកមាត់ចេញ ។ បលិពោធ ១៦ យ៉ាង គឺអ្វីខ្លះ? អលង្ការបលិពោធ (បលិពោធគឺ គ្រឿងអលង្ការលម្អ)១, មណ្ឌនបលិពោធ (បលិពោធគឺ ការតែងម៉ូដ)១, តេលមក្ខនបលិពោធ (បលិពោធគឺ ប្រេងលាបសក់)១, ធោវនបលិពោធ (បលិពោធ គឺការកក់លាងជម្រះ)១, មាលាបលិពោធ (បលិពោធ គឺ ភួងកម្រងផ្កា)១, គន្ធបលិពោធ (បលិពោធ គឺគ្រឿងក្រអូប)១, វាសនបលិ-ពោធ (បលិពោធគឺ ការអប់សក់)១, ហរីតកបលិពោធ (បលិពោធគឺ ផ្លែសម៉)១, អាមលកបលិពោធ (បលិពោធគឺ ផ្លែកន្ទួតព្រៃ)១, រង្គបលិពោធ (បលិពោធគឺ ថ្នាំលាបពណ៌សក់)១, ពន្ធនបលិពោធ (បលិពោធគឺ ក្រណាត់ចង )១, កោច្ឆបលិពោធ (បលិពោធគឺ ក្រាសសិត)១, កប្បកបលិពោធ (បលិ-ពោធគឺ ជាងកាត់សក់ ជាងកក់សម្អាតសក់)១, វិជ្តនបលិពោធ (បលិពោធគឺ ការសិត)១, ឩកាបលិពោធ (បលិពោធគឺ ចៃ)១, ពេលសក់បាត់បង់ទៅ មនុស្សទាំងឡាយក៏សោកសៅ ក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត យំបូរបាច់ ទះទ្រូង ដល់ថ្នាក់វង្វេងឈ្លក់នឹងសម្រស់សក់ ១ , ម្នាល ! កុមារតូច មនុស្សទាំងឡាយខ្វល់ខ្វាយចិត្ត ក៏ព្រោះតែបលិពោធ ១៦ យ៉ាងនេះ រមែងធ្វើឱ្យវិជ្ជាសិល្បៈទាំងឡាយទាំងពួង ខូចបង់ទៅ ” ។ នាគសេន “ មើលចុះ លោកនិរទុក្ខ ព្រោះហេតុអ្វី បានជាសូម្បីតែសំពត់សម្លៀកបំពាក់របស់លោកម្ចាស់ ក៏មិនដូចនឹងអ្នកដទៃទាំងឡាយអ៊ីចឹង? ” ព្រះថេរៈ “ កុមារតូច សម្លៀកបំពាក់ទាំងឡាយ កាមអាស្រ័យបាន របស់ប្រើប្រាស់របស់ពួកគ្រហស្ថ កាមអាស្រ័យបាន គ្រោះភ័យទាំងឡាយគ្រោះណាមួយនឹងកើតចេញពីសំពត់ សម្លៀកបំពាក់ គ្រោះទាំងនោះរមែងមិនកើតមាន ចំពោះអ្នកគ្រងសំពត់កាសាវពស្ត្រទេ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែសំពត់សម្លៀកបំពាក់របស់អាត្មា ក៏មិនដូចនឹងអ្នកដទៃ ” នាគសេន “ លោកនិរទុក្ខ លោកម្ចាស់ចេះវិជ្ជាសិល្បៈឬ ? ” ព្រះថេរៈ “ អឺ កុមារតូច អាត្មាចេះវិជ្ជាសិល្បៈ ក្នុងលោកនេះមានមន្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ទោះជាមន្តនោះក៏អាត្មាចេះដែរ ” នាគសេន “លោកនិរទុក្ខ លោកម្ចាស់អាចប្រគល់មន្តនោះឱ្យខ្ញុំព្រះករុណាបានដែរឬទេ? ព្រះថេរៈ “ អឺ ... កុមារតូច អាត្មាអាចប្រគល់ឱ្យឯងបាន”។ នាគសេន “ បើអ៊ីចឹង សូមប្រគល់មកឱ្យខ្ញុំព្រះករុណាចុះ ” ។ ព្រះថេរៈ “ ពេលនេះជាពេលមិនសមគួរណា៎កុមារតូច អាត្មាកំពុងតែចូលទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ ដើម្បីបិណ្ឌបាត ” ។
លំដាប់នោះ កុមារនាគសេនក៏ទទួលបាត្រពីដៃ របស់លោករោហណៈមក និមន្តលោកឱ្យចូលទៅក្នុងផ្ទះ ប្រគេនម្ហូបចង្ហាន់ដល់លោក ដរាបឆ្អែត ឱ្យគ្រប់គ្រាន់ ដោយអាហារទំពា អាហារឆាន់ដ៏ប្រណីត ដោយដៃរបស់ខ្លួន រួចពោលទៅកាន់ព្រះរោហណៈ ដែលឆាន់រួចរាល់ ហើយដកដៃចេញពីបាត្រថា “ លោកនិរទុក្ខ ពេលនេះ សូមលោកម្ចាស់ប្រគល់មន្តដល់ខ្ញុំព្រះករុណាផងចុះ ” ព្រះថេរៈ “ អាត្មានឹងប្រគល់ឱ្យ ពេលដែលឯងជាមនុស្សគ្មានបលិពោធ មាតាបិតាអនុញ្ញាតឱ្យកាន់ភេទបព្វជិត ដូចអាត្មា ” ។
គ្រានោះ កុមារនាគសេន បានចូលទៅរកមាតាបិតា ពោលថា “មាតា ! បិតា ! អ្នកបួសមួយអង្គនេះពោលថា “ ក្នុងលោកនេះមានមន្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ទោះជាមន្តនោះ ក៏អាត្មាដឹង ប៉ុន្តែលោកនឹងមិនឱ្យមន្តនោះ ដល់អ្នក ដែលមិនមែនជាអ្នកបួស ក្នុងសម្នាក់របស់លោកទេ ខ្ញុំនឹងបួសក្នុងសម្នាក់របស់លោកមួយអង្គនេះ ដើម្បីរៀនមន្តដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនោះ ” ។ លំដាប់នោះ មាតាបិតារបស់គេគិតក្នុងចិត្តថា “ កូនរបស់យើង ទោះជាបួសហើយ រៀនបានមន្តហើយ ក៏អាចត្រឡប់មកវិញបាន ” ដូចនេះហើយ ទើបអនុញ្ញាតថា “ ចូរកាន់ភេទបព្វជិតចុះ ” ។
១៣ - គ្រានោះ ព្រះរោហណៈបាននាំកុមារតូចនាគសេន ចូលទៅកាន់សេនាសនវត្តនិយៈ (សេនាសនៈជិតផ្លូវដើរ ? ) ចូលទៅកាន់វិជម្ភវត្ថុ-វិហារ ។ លុះចូលទៅហើយ ក៏ស្នាក់នៅវិជម្ភវត្ថុវិហារបានមួយយប់ ក៏ចូលទៅរក្ខិត្តលវិហារ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ឱ្យកុមារនាគសេនបានបួសក្នុងសម្នាក់ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ ។ ព្រះនាគសេន បានបួសហើយ ក៏បានពោលទៅកាន់ព្រះរោហណៈថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាបានកាន់ភេទបព្វជិតរបស់លោកម្ចាស់ហើយ ឥឡូវនេះ សូមលោកម្ចាស់ប្រគល់មន្តដល់ខ្ញុំព្រះករុណាផងចុះ ” ។ លំដាប់នោះ ព្រះរោហណៈ គិតថា “ យើងគួរណែនាំព្រះនាគសេនអ្វីមុនទើបល្អ ក្នុងព្រះវិន័យ ឬ ព្រះសូត្រ ឬក៏ព្រះអភិធម្ម ? ” ដូចនេះហើយ លុះឃើញថាព្រះនាគសេនជាបណ្ឌិត អាចរៀនអភិធម្មបាន ដោយងាយស្រួល ទើបណែនាំក្នុងព្រះអភិធម្មជាមុន ។
អភិធម្មបិដកទាំងអស់ គឺ ធម្មសង្គណីបករណ៍ ដែលលម្អទៅដោយតិកៈ និង ទុកៈ យ៉ាងនេះថា “ កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា ” ជាដើម ។ វិភង្គប្បករណ៍ ដែលលម្អដោយវិភង្គ ១៨ មានខន្ធវិភង្គ ជាដើម។ ធាតុកថាបករណ៍ ដែលបែងចែកជា ១៤ ប្រការមាន “ សង្គហោ អសង្គហោ ” ជាដើម ។ បុគ្គលប្បញ្ញត្តិប្បករណ៍ ដែលបែងចែកជា ៦ ប្រការ មាន “ខន្ធប្បញ្ញត្តិ អាយតនប្បញ្ញត្តិ ” ជាដើម។ កថាវត្ថុប្បករណ៍ ដែលប្រមូលផ្តុំបែងចែកជា ១.០០០ សូត្រ គឺ សកវាទៈ(វាទៈភាគីខ្លួន) ៥០០ សូត្រ បរវាទៈ (វាទៈភាគីផ្សេង) ៥០០ សូត្រ ។ យមកប្បករណ៍ បែងចែកជា ១០ ប្រការ គឺ “ មូលយមកៈ ខន្ធយមកៈ ” ជាដើម។ បដ្ឋានប្បករណ៍ បែងចែកជា ២៤ ប្រការ គឺ “ ហេតុប្បច្ច័យ, អារម្មណប្បច្ច័យ ” ជាដើម ដូចនេះ ។
ព្រះនាគសេន បានធ្វើឱ្យស្ទាត់ជំនាញ ដោយការស្វាធ្យាយតែមួយដងប៉ុណ្ណោះ រួចពោលថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមឈប់ត្រឹមហ្នឹងសិនកុំអាលពោលតទៅទៀត ខ្ញុំព្រះករុណាសូមស្វាធ្យាយ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះសិន”។
១៤ - គ្រានោះ ព្រះនាគសេន បានចូលទៅរកព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ នៅកន្លែងដែលលោកស្នាក់នៅ ។ លុះចូលទៅហើយ ក៏បានពោលទៅកាន់ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ ថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ ខ្ញុំព្រះករុណាសូមបកស្រាយព្រះអភិធម្មបិដកទាំងពួង ចូលក្នុងបទ ទាំង ៣ នេះដែលថា “ កុសលាធម្មា អកុសលាធម្មា អព្យាកតាធម្មា ” នោះ ដោយពិស្តារ ” ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ ពោលថា “ សូមបកស្រាយទៅចុះ នាគសេន ” ។
បន្តពីនោះ ព្រះនាគសេន បានបកស្រាយ ៧ បករណ៍ ដោយពិស្តារ អស់ពេល ៧ ខែ (ទើបចប់) ។ ផែនដីបន្លឺលាន់រំពង ទេវតាទាំងឡាយផ្តល់សាធុការ ព្រហ្មទាំងឡាយក៏ទះដៃ លម្អងចន្ទន៍និងផ្កាមណ្ឌារវៈ ដែលជារបស់ទិព្វ ក៏រោយរាយបាចសាចចុះមក ។
១៥ - នាពេលក្រោយមក ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ ក៏ឱ្យព្រះនាគសេន ដែលមានអាយុគ្រប់ ២០ ឆ្នាំបរិបូរ បានឧបសម្បទាជាភិក្ខុនៅរក្ខិត្តលវិហារ ។ ក្នុងរាត្រីនោះ កន្លងផុតទៅ នាពេលព្រលឹមស្រាង ៗ ព្រះនាគសេន ដែលបានឧបសម្បទាហើយ គ្រងសំពត់ កាន់បាត្រ និងចីពរ ចូលទៅកាន់ភូមិ ដើម្បីបិណ្ឌបាតជាមួយនឹងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ បានកើតមានគំនិតយ៉ាងនេះថា “ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើង ជាមនុស្សអត់បានការឬអ្វីហ្ន៎? ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងជាមនុស្សល្ងង់ឬអ្វីហ្ន៎ ? ការដែលលោកណែនាំយើងមុន ចំពោះតែព្រះអភិធម្ម លើកលែងព្រះពុទ្ធវចនៈដែលនៅសល់ ( គឺ ព្រះវិន័យ និង ព្រះសូត្រ ) ” ។
គ្រានោះ ព្រះរោហណៈ បានដឹងនូវគំនិតក្នុងចិត្ត របស់ព្រះនាគសេនដោយចិត្ត ទើបពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេនថា “ ម្នាល ! នាគសេន ឯងគិតដល់រឿង ដែលមិនគួរគិត គំនិតរបស់ឯងមិនសមរម្យទេណា៎ នាគសេន ” ។
លំដាប់នោះ ព្រះនាគសេន បានមានគំនិតដូចនេះថា “ គួរឱ្យអស្ចារ្យមែនហ្ន៎ លោកដ៏ចម្រើនអើយ គួរឱ្យចម្លែកមែនហ្ន៎ លោកដ៏ចម្រើនអើយ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើង បានដឹងនូវគំនិតរបស់យើងក្នុងចិត្ត ដោយចិត្តបាន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងជាបណ្ឌិតហ្ន៎ ធ្វើដូចម្តេចទៅ ទើបយើងអាចសុំឱ្យព្រះឧបជ្ឈាយ៍អត់ទោសឱ្យបានទៅហ្ន៎ ? ” ។ គ្រានោះ ព្រះនាគសេន បានពោលទៅកាន់ព្រះរោហណៈថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកម្ចាស់អត់ទោសចុះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងមិនគិតរឿងអ៊ីចឹងទៀតទេ ” ។
គ្រានោះ ព្រះរោហណៈ បានពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេនថា “ ម្នាល !នាគសេន ខ្ញុំមិនអត់ទោសឱ្យឯង ដោយហេតុត្រឹមតែឯងមកសុំខមាទោសនោះទេ ។ ម្នាល ! នាគសេន មាននគរមួយឈ្មោះថា សាគល ព្រះរាជាព្រះនាមថា មិលិន្ទ ទ្រង់គ្រងរាជសម្បត្តិនៅនគរនោះ ។ ព្រះរាជាព្រះអង្គនោះ ទ្រង់ប្រើទិដ្ឋិវាទៈ សួរបញ្ហាកំហែង ដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ។ ប្រសិនបើឯងទៅកាន់នគរនោះ បំបាក់ស្បាតព្រះរាជាព្រះអង្គនោះ ធ្វើឱ្យទ្រង់មានសទ្ធាជ្រះថ្លា ចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនាបានហើយ យើងនឹងអត់ទោសឱ្យឯង ” ។
ព្រះនាគសេន ពោលថា “ បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះរាជាតែមួយអង្គសូមលើកទុកសិនចុះ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើព្រះរាជាគ្រប់ព្រះអង្គក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងអស់ ស្តេចយាងមកសួរបញ្ហាដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ខ្ញុំព្រះករុណានឹងថ្វាយវិសជ្ជនាបំផ្លាញបញ្ហានោះឱ្យអស់ បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកម្ចាស់អត់ទោសឱ្យខ្ញុំព្រះករុណាផងចុះ ” ដូចនេះហើយ នៅពេលព្រះរោហណៈ នៅតែពោលថា “ យើងមិនអត់ទោសឱ្យទេ ” ដូចនេះ ទើបពោលថា “ បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន បើអ៊ីចឹង រហូតមួយត្រីមាសនេះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងនៅក្នុងសម្នាក់របស់អ្នកណា? ” ។ “ ម្នាល ! នាគសេន ព្រះអស្សគុត្តនៅឯសេនាសនវត្តនិយៈ ចូរឯងទៅរកព្រះអស្សគុត្ត នៅកន្លែងលោកស្នាក់អាស្រ័យទៅចុះ ។ លុះចូលទៅហើយ ចូរក្រាបសំពះព្រះបាទារបស់ព្រះអស្សគុត្តក្បាលដល់ដី រួចពោលទៅកាន់លោក តាមពាក្យរបស់ខ្ញុំ យ៉ាងនេះថា “ បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំព្រះករុណា សូមក្រាបសំពះព្រះបាទា របស់ព្រះគុណ-ម្ចាស់ដោយព្រះសិរសា សូមសួរដល់ភាពមានអាពាធតិច មានជំងឺតិច រាងកាយរហ័សរហួនល្អមានកម្លាំង និងការរស់នៅសុខសប្បាយរបស់ព្រះគុណម្ចាស់ផង។ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំព្រះករុណា បញ្ជូនខ្ញុំព្រះករុណាមក ឲ្យនៅក្នុងសម្នាក់របស់ព្រះគុណម្ចាស់ រហូតមួយត្រីមាសនេះ ” ដូចនេះចុះ រួចបើលោកសួរថា “ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ឯងឈ្មោះអី ? ” ចូរតបទៅលោកថា “ ឈ្មោះថា ព្រះរោហណៈ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ” នៅពេលលោកសួរថា “ ចុះខ្ញុំឈ្មោះអី ? ” គួរតបទៅកាន់លោកយ៉ាងនេះថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំព្រះករុណា រមែងស្គាល់ឈ្មោះរបស់ព្រះគុណម្ចាស់ ” ដូចនេះចុះ ” ។ ព្រះនាគសេន ទទួលពាក្យរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ថា “ ឯវំ ភន្តេ ” ដូចនេះហើយ ក៏ក្រាបសំពះព្រះរោហណៈធ្វើប្រទក្សិណ កាន់បាត្រនិងចីពរ និមន្តដើរចារិកទៅតាមលំដាប់ បានទៅកាន់កន្លែងដែលសេនាសនវត្តនិយៈតាំងនៅ ចូលទៅរកព្រះអស្សគុត្ត រួចឈរនៅកន្លែងសមរម្យម្ខាង ។ ព្រះនាគ-សេនខណៈឈរនៅកន្លែងសមរម្យម្ខាងនោះ បានពោលទៅកាន់ព្រះអស្ស-គុត្តថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំព្រះករុណា សូមក្រាបសំពះព្រះបាទារបស់ព្រះគុណម្ចាស់ដោយព្រះសិរសា សូមសួរដល់ភាពមានអាពាធតិច មានជំងឺតិច រាងកាយរហ័សរហួនល្អ មានកម្លាំង និងការរស់នៅសុខសប្បាយរបស់ព្រះគុណម្ចាស់ផងដែរ ។ បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំព្រះករុណា បញ្ជូនខ្ញុំព្រះករុណាមក ឲ្យនៅក្នុងសម្នាក់របស់ព្រះគុណម្ចាស់ រហូតមួយត្រីមាសនេះ ” ។
លំដាប់នោះ ព្រះអស្សគុត្ត បានពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេនថា “ ឯងឈ្មោះអី ? ” “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាឈ្មោះនាគសេន ” “ឧបជ្ឈាយ៍របស់ឯង ឈ្មោះអី ? ” “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំព្រះករុណាឈ្មោះ រោហណៈ ” “ ចុះខ្ញុំឈ្មោះអី ? ” “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្ញុំព្រះករុណា រមែងស្គាល់ឈ្មោះរបស់ព្រះគុណម្ចាស់ ”។
ព្រះអស្សគុត្ត “ល្អហើយ នាគសេន ចូរទុកដាក់បាត្រនិងចីពរ ចុះទៅ ” “ ករុណាព្រះគុណម្ចាស់ ” ។ ព្រះនាគសេន ទុកបាត្រនិងចីពររួចហើយ ក៏ទៅបោសសម្អាតបរិវេណ ត្រៀមទឹកសម្រាប់លុបលាងមុខ និងឈើសម្អាតធ្មេញទុក។ ចំណែកព្រះថេរៈក៏នៅតែបោសសម្អាតបរិវេណ ដែលព្រះនាគសេនបោសសម្អាតរួចហើយ ចាក់ទឹកនោះចោល យកទឹកថ្មីមក យកឈើសម្អាតធ្មេញនោះចេញ យកឈើសម្អាតធ្មេញផ្សេងមក ។ មិនបានសន្ទនាជាមួយព្រះថេរៈ ធ្វើដូចនេះ អស់ពេល ៧ ថ្ងៃ នៅថ្ងៃទី ៧ ទើបសួរទៀត ។ នៅពេលព្រះនាគសេន នៅតែឆ្លើយដូចនោះទៀត ទើបលោកអនុញ្ញាតឱ្យនៅចាំវស្សាបាន ។
១៦ - នាសម័យនោះ មានឧបាសិកាម្នាក់ចាំឧបត្ថម្ភទំនុកបម្រុងព្រះអស្សគុត្តកន្លងមក រហូត ៣០ ឆ្នាំមកហើយ ។ គ្រានោះ មហាឧបាសិកា នោះបានចូលទៅរកព្រះអស្សគុត្តដល់ទីស្នាក់អាស្រ័យ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏បានពោលទៅកាន់ព្រះអស្សគុត្តថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ ក្នុងសម្នាក់របស់ព្រះគុណម្ចាស់នេះ មានព្រះភិក្ខុអង្គផ្សេងទៀតដែរឬទេ ? ” “ មាន ! មហាឧបាសិកា ក្នុងសម្នាក់របស់អាត្មាមានភិក្ខុមួយអង្គឈ្មោះថា ព្រះនាគសេន ” “ ព្រះគុណម្ចាស់អស្សគុត្ត បើដូចនេះ សូមនិមន្តព្រះគុណម្ចាស់ ព្រមទាំងព្រះនាគសេន ទទួលភត្តាហារនៅថ្ងៃស្អែកនេះផងចុះ ” ព្រះអស្សគុត្ត ទទួលនិមន្ត ដោយអាការស្ងប់ស្ងៀម ។
បន្ទាប់ពីនោះមក ពេលរាត្រីនោះកន្លងផុតទៅ នាពេលព្រលឹមស្រាងៗ ព្រះអស្សគុត្តកាន់បាត្រនិងចីពរ ចូលទៅកាន់កន្លែងរស់នៅរបស់មហាឧបាសិកា ព្រមជាមួយព្រះនាគសេនដែលជាបច្ឆាសមណៈ (លោកដើរតាម,លោកដើរតាមក្រោយ )។ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏គង់ចុះលើអាសនៈដែលគេត្រៀមទុក ។ លំដាប់នោះ មហាឧបាសិកា បានប្រគេនម្ហូបចង្ហាន់ដល់ព្រះអស្សគុត្ត និងព្រះនាគសេន ឆាន់ឱ្យឆ្អែត ឱ្យគ្រប់គ្រាន់ ដោយខាទនីយៈ(អាហារទំពា) និងភោជនីហារដ៏ប្រណីត ដោយដៃរបស់ខ្លួន ។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះអស្សគុត្ត បានពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេនដែលឆាន់រួចរាល់ ដកដៃចេញពីបាត្រថា “នាគសេន សូមធ្វើការអនុមោទនាដល់មហាឧបាសិកាចុះ ” ពោលពាក្យនេះហើយ ក៏ក្រោកចេញពីអាសនៈទៅ ។
លំដាប់នោះ មហាឧបាសិកា បានពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេនថា “ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន ញោមចាស់ហើយ សូមមេត្តាធ្វើការអនុមោទនាដល់ញោម ដោយធម្មកថាដ៏ជ្រាលជ្រៅផងចុះ ”។ បន្ទាប់មក ព្រះនាគសេនបានធ្វើការអនុមោទនា ដល់មហាឧបាសិកានោះ ដោយធម្មកថាដ៏ជ្រាលជ្រៅ ជាលោកុត្តរៈ ទាក់ទងនឹងសុញ្ញតា ។ គ្រានោះ ធម្មចក្ខុ (កែវភ្នែកឃើញធម៌ គឺ សោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ ) ដែលប្រាសចាកមន្ទិល បានកើតឡើងចំពោះមហាឧបាសិកានោះ នៅលើអាសនៈនោះតែម្តងថា “ អ្វី ៗ មានការកើតឡើងជាធម្មតា អ្វី ៗ ទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែមានការរលត់ទៅវិញជាធម្មតា ” សូម្បីព្រះនាគសេន លុះធ្វើការអនុមោទនាដល់មហាឧបាសិកានោះ ក៏ពិចារណាធម៌ដែលខ្លួនកំពុងសម្តែង ចម្រើនវិបស្សនាបានហើយ កំពុងគង់នៅលើអាសនៈនោះតែម្តង ក៏បានទទួលព្រះសោតាបត្តិផល ។
គ្រានោះ ព្រះអស្សគុត្តគង់នៅរោងមូល ដឹងថា បុគ្គលទាំងពីរបានធម្ម-ចក្ខុហើយ ក៏បានពោលពាក្យសាធុការថា “ ល្អមែន ល្អមែន នាគសេន ដោយការប្រើព្រួញតែមួយ ឯងអាចបំផ្លាញកិលេសក្រុមធំទាំង ២ បាន ” ទាំងទេវតាចំនួនជាច្រើនពាន់ ក៏បានពោលពាក្យសាធុការ ។
១៧ - បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះនាគសេន ក្រោកចេញពីអាសនៈ ដើរទៅរក ព្រះអស្សគុត្ត ដល់កន្លែងរបស់លោក ។ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ក្រាប សំពះព្រះអស្សគុត្ត រួចគង់ចុះនៅកន្លែងសមរម្យម្ខាង ។ ព្រះអស្សគុត្ត បានពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេន ដែលគង់នៅកន្លែងសមរម្យម្ខាង ថា “ ម្នាល ! នាគសេន សូមឯងទៅកាន់ក្រុងបាតលីបុត្ត ព្រះធម្មរក្ខិតអាស្រ័យនៅវត្ត អសោការាម ជិតក្រុងបាតលីបុត្ត ចូរឯងរៀនព្រះពុទ្ធវចនៈ ក្នុងសម្នាក់របស់ព្រះធម្មរក្ខិតនោះចុះ ” ។
ព្រះនាគសេន សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ក្រុងបាតលីបុត្តនៅឆ្ងាយពីទីនេះប៉ុន្មានដែរព្រះគុណម្ចាស់ ? ” “ ជាច្រើនរយយោជន៍ឯណោះ នាគសេន ” “ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ផ្លូវក៏ឆ្ងាយ នៅតាមផ្លូវភិក្សាហារក៏ពិបាករក ខ្ញុំព្រះករុណានឹងអាចទៅបានយ៉ាងដូចម្តេច ? ” “ ឯងទៅចុះ នាគ-សេន នៅតាមផ្លូវឯងនឹងបានបិណ្ឌបាត បាយស្រូវសាលីឆ្អិន ដែលគ្មានកាក សម្លជាច្រើន និងម្ហូបចង្ហាន់ជាច្រើន”។ ព្រះនាគសេន ទទួលពាក្យថា “ករុណាព្រះគុណម្ចាស់” រួចក៏ក្រាបសំពះលាព្រះអស្សគុត្ត ធ្វើប្រទក្សិណកាន់បាត្រនិងចីពរ ដើរចារិកសំដៅទៅកាន់ក្រុងបាតលីបុត្ត។
១៨ - ក្នុងគ្រានោះ សេដ្ឋីក្រុងបាតលីបុត្តម្នាក់ កំពុងធ្វើដំណើរត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងបាតលីបុត្តវិញ ជាមួយនឹងរទេះគោចំនួន ៥០០ ។ សេដ្ឋីក្រុងបាតលីបុត្ត បានឃើញព្រះនាគសេនកំពុងនិមន្តដើរមកអំពីចម្ងាយ ។ លុះឃើញហើយ ក៏ដើរទៅកាន់ព្រះនាគសេន ទៅដល់ហើយក៏ក្រាបសំពះព្រះនាគសេន សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់បម្រុងនឹងទៅទីណា ? ” ព្រះនាគសេន “លោកគហបតី អាត្មាភាពបម្រុងនឹងទៅកាន់ក្រុងបាតលីបុត្ត ” “ ល្អមែន ព្រះគុណម្ចាស់ សូម្បីតែពួកយើងក៏ទៅកាន់ក្រុងបាតលីបុត្ត សូមព្រះគុណម្ចាស់និមន្តទៅជាមួយពួកយើងចុះ ” ។
គ្រានោះ សេដ្ឋីក្រុងបាតលីបុត្តបានជ្រះថ្លានឹងឥរិយាបថ របស់ព្រះនាគសេន ទើបប្រគេនម្ហូបចង្ហាន់ដល់ព្រះនាគសេនដរាបឆ្អែត ឱ្យគ្រប់គ្រាន់ ដោយអាហារទំពា អាហារឆាន់ដ៏ប្រណីត ដោយដៃរបស់ខ្លួន ។ អង្គុយនៅអាសនៈដែលទាបជាង នៅកន្លែងសមរម្យមួយ ។ សេដ្ឋីក្រុងបាតលីបុត្តដែលអង្គុយនៅកន្លែងសមរម្យហើយ បានសួរទៅកាន់ព្រះនាគសេន ដែលឆាន់រួចហើយ ដកដៃចេញពីបាត្រថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ ព្រះនាមអ្វីដែរ ? ” “ លោកគហបតី អាត្មាភាពឈ្មោះ នាគសេន ” “ ព្រះគុណម្ចាស់ លោកម្ចាស់ដឹងពីព្រះពុទ្ធវចនៈឬទេ ? ” “ អាត្មាភាពដឹងពីព្រះអភិធម្ម លោកគហបតី ” “ ព្រះគុណម្ចាស់ ជាលាភរបស់ពួកយើងហើយ ពួកយើងបានល្អហើយ ព្រោះថា ញោមជាអ្នករៀនព្រះអភិធម្ម លោកម្ចាស់ក៏ជាអ្នករៀនព្រះអភិធម្ម ព្រះគុណម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់និយាយពីព្រះអភិធម្មចុះ ” ។
គ្រានោះ ព្រះនាគសេនបានសម្តែងព្រះអភិធម្ម ដល់សេដ្ឋីក្រុងបាតលី-បុត្ត ក្នុងខណៈលោកកំពុងសម្តែងនោះតែម្តង សេដ្ឋីក្រុងបាតលីបុត្តក៏បានកើតធម្មចក្ខុដែលប្រាសចាកធូលីប្រាសចាកមន្ទិលថា “អ្វីៗមានការកើតឡើងជាធម្មតា អ្វីៗទាំងអស់នោះសុទ្ធតែមានការរលត់ទៅវិញជាធម្មតា” ដូចនេះ។ លំដាប់នោះ សេដ្ឋីក្រុងបាតលីបុត្ត បានឱ្យរទេះគោទាំង ៥០០ ទៅខាងមុខមុន រួចខ្លួនឯងដើរទៅ ជាខាងក្រោយ ឈប់នៅផ្លូវបំបែកជាពីរ រួចពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេនថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ នេះជាផ្លូវទៅកាន់វត្ត អសោការាម ព្រះគុណម្ចាស់ នេះជាសំពត់កម្ពលក្រហម បណ្តោយ ១៦ ហត្ថ ទទឹង ៨ ហត្ថ សូមព្រះគុណម្ចាស់ អនុគ្រោះទទួលយកសំពត់កម្ពលក្រហមនេះផងចុះ ព្រះគុណម្ចាស់ ” ព្រះនាគសេន បានអនុគ្រោះទទួលសំពត់កម្ពលក្រហមមួយផ្ទាំងនោះ។ សេដ្ឋីក្រុងបាតលីបុត្តក៏ពេញចិត្ត រីករាយក្នុងចិត្ត សប្បាយចិត្ត មានបីតិសោមនស្ស ក្រាបសំពះព្រះនាគសេន ធ្វើប្រទក្សិណ រួចដើរបែកចេញទៅ ។
១៩ - ព្រះនាគសេន បានចូលទៅរកព្រះធម្មរក្ខិត នៅវត្តអសោការាម លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ក្រាបសំពះព្រះធម្មរក្ខិត ទូលថេរដីកាអំពីហេតុផលដែលខ្លួនមក រួចបានរៀនព្រះពុទ្ធវចនៈ គឺ ព្រះត្រៃបិដកក្នុងសម្នាក់របស់ព្រះធម្មរក្ខិត ប្រើពេលវេលា ៣ ខែ រៀនចប់ដោយអក្ខរព្យញ្ជនៈ ដោយការសម្តែងតែមួយដងប៉ុណ្ណោះ និងប្រើពេល ៣ ខែទៀត ពិចារណាអត្ថន័យក្នុងចិត្ត ( ចាប់អារម្មណ៍លើអត្ថន័យ)។ បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះធម្មរក្ខិត បានពោលទៅកាន់ព្រះនាគសេនថា “ម្នាលនាគសេន អ្នកគង្វាលគោ ក៏បានត្រឹមតែថែរក្សាគោ ក៏ប៉ុន្តែអ្នកដទៃ (គឺម្ចាស់របស់គោ) ទើបបានបរិភោគរសជាតិគោ យ៉ាងណាមិញ នាគសេន ចំពោះឯង ទោះជាចងចាំព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដកបានក្តី ប៉ុន្តែមិនមានចំណែកនៃសាមញ្ញផលទេ ” ។ ព្រះនាគសេន “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ប៉ុណ្ណឹងចុះ ចំពោះការរៀនព្រះត្រៃបិដកត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ” លោកប្រើពេលថ្ងៃ(ដែលនៅសល់)ថ្ងៃនោះឯង និងពេលយប់នោះ (ប្រតិបត្តិធម៌) បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ព្រមទាំងបដិសម្ភិទា។ ព្រមគ្នានឹងការយល់ធ្លុះសច្ចៈ ទេវតាទាំងឡាយក៏ផ្តល់សាធុការដល់ព្រះនាគសេន ផែនដីក៏បន្លឺលាន់រំពង ព្រហ្មទាំងឡាយក៏ទះដៃ លម្អងចន្ទន៍ និង ផ្កាមណ្ឌារវៈ ដែលជារបស់ទិព្វ ក៏រោយរាយបាចសាចចុះមក ។
ពាក្យអធិប្បាយ
រសជាតិ គឺ សម្បត្តិដែលកើតចេញពីគោ ដែលបានពីគោ មានទឹកដោះគោស្រស់ ជាដើម ហៅថា “ រសជាតិគោ ” ។
ពាក្យថា “ សាមញ្ញផល ” គឺ ផលនៃសមណភាវៈ ៤ យ៉ាង គឺ សោតាបត្តិផល ១ សកទាគាមិផល ១ អនាគាមិផល ១ អរហត្តផល ១ ។
ពាក្យថា “ បដិសម្ភិទា ” គឺបញ្ញាដែលចេះដឹង ៤ យ៉ាង ហៅថាបដិសម្ភិទា ៤ គឺ ៖
- អត្ថប្បដិសម្ភិទា - បញ្ញាដែលចេះដឹងក្នុងអត្ថ គឺ ក្នុងផលដែលកើតចេញពីហេតុ ១។
- ធម្មប្បដិសម្ភិទា - បញ្ញាដែលចេះដឹងក្នុងធម៌ គឺក្នុងហេតុដែលបណ្តាល ផល ឱ្យកើតឡើង ១។
- និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា - បញ្ញាដែលចេះដឹងក្នុងនិរុត្តិ គឺក្នុងភាសា ជាពិសេស គឺ ភាសាមគធ ដែលជាឫសគល់ភាសានៃសត្វទាំងឡាយ ១។
- បដិភាណប្បដិសម្ភិទា - បញ្ញាដែលចេះដឹងក្នុងបដិភាណ គឺភាពច្បាស់លាស់អំពីអារម្មណ៍ដែលបដិសម្ភិទា ៣ យ៉ាង ខាងដើមនោះដឹង និងអំពីកិច្ចរបស់បដិសម្ភិទា ៣ យ៉ាង ខាងដើមនោះ។
២០ - នាពេលនោះ ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ ប្រជុំគ្នានៅរក្ខិត្តលវិហារ លើភ្នំហិមពាន្ត រួចក៏បានបញ្ជូនទូត(តំណាង)ទៅសម្នាក់របស់ព្រះនាគសេន ប្រាប់ថា “ ព្រះនាគសេន ចូរមក ពួកយើងត្រូវការជួបព្រះនាគសេន ” ដូចនេះ។ លំដាប់នោះ ព្រះនាគសេនបានស្តាប់ពាក្យរបស់ទូតរួច ក៏អន្តរធានបាត់អង្គពីវត្តអសោការាម ទៅបង្ហាញអង្គនៅរក្ខិត្តលវិហារ លើភ្នំហិមពាន្ត នៅចំពោះមុខព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ។
គ្រានោះ ព្រះអរហន្ត ១០០ កោដិ បានថ្លែងទៅកាន់ព្រះនាគសេនថា “ ព្រះនាគសេន ព្រះចៅមិលិន្ទព្រះអង្គនេះគំរាមកំហែងដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ដោយការប្រើវាទៈចោទសួរវាទៈ សួរបញ្ហា សូមមេត្តាផងចុះព្រះនាគសេន សូមព្រះគុណម្ចាស់ទៅបំបាក់ស្បាតព្រះចៅមិលិន្ទទៅណា៎ ”
ព្រះនាគសេន “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ ព្រះចៅមិលិន្ទតែមួយអង្គ សូមលើកទុកចុះ ប្រសិនបើព្រះរាជាទាំងឡាយ ក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល ស្តេចយាងមកសួរបញ្ហាចំពោះខ្ញុំព្រះករុណា ខ្ញុំព្រះករុណានឹងដោះស្រាយបញ្ហានោះបំផ្លាញឱ្យអស់ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ សូមព្រះគុណម្ចាស់ទៅកាន់សាគលនគរ កុំបីខ្លាចអ្វីឱ្យសោះ”។
លំដាប់នោះ ព្រះភិក្ខុជាថេរៈទាំងឡាយ បានធ្វើឱ្យសាគលនគររុងរឿង ដោយសំពត់កាសាវពស្ត្រ ឱ្យមានខ្យល់ឥសីបក់ផាត់ចុះឡើង។
២១ - នាសម័យនោះ ព្រះអាយុបាលអាស្រ័យនៅសំខេយ្យបរិវេណ ។ គ្រានោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ បានត្រាស់ទៅកាន់អាមាត្យទាំងឡាយថា “លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយអើយ! រាត្រីភ្លឺស្រឡះគួរឱ្យមនោរម្យមែនហ្ន៎ ថ្ងៃនេះយើងគួរចូលទៅសន្ទនា សួរបញ្ហាចំពោះសមណៈ ឬ ព្រាហ្មណ៍ណាបានទៅហ្ន៎? អ្នកណាហ្ន៎ អាចសន្ទនាជាមួយយើង ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យបាន? ” ដូចនេះ។ ពេលត្រាស់យ៉ាងនេះរួច ពួកបម្រើរាជការយោនក ប្រហែល ៥០០ ក៏បានក្រាបទូលសេចក្តីនោះ ទៅកាន់ព្រះចៅមិលិន្ទថា “បពិត្រព្រះមហារាជ ! មានព្រះថេរៈមួយអង្គ ព្រះនាមថា ព្រះអាយុបាល ទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជាពហូសូត សម្រេចអាគម (ជំនាញបរិយត្តិ) ពេលនេះលោកអាស្រ័យនៅសំខេយ្យបរិវេណ, បពិត្រព្រះមហារាជ សូមព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅសួរបញ្ហា ចំពោះព្រះគុណម្ចាស់ព្រះអាយុបាលចុះ ក្រាបទូល ” ដូចនេះ ព្រះរាជា “ បើអ៊ីចឹង ! ពួកនាយ ចូរទៅទូលព្រះគុណម្ចាស់នោះចុះ ”។
ពេលនោះ នេមិត្តិអាមាត្យ បានបញ្ជូនតំណាងទៅកាន់សម្នាក់របស់ព្រះអាយុបាល ទូលថា “ ព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ! ព្រះចៅមិលិន្ទមានបំណងចង់ជួបព្រះអាយុបាល ” ព្រះអាយុបាលក៏បានពោលដូចនេះថា “បើអ៊ីចឹង ! សូមព្រះរាជាស្តេចយាងមកចុះ”។
លំដាប់នោះព្រះចៅមិលិន្ទ ដែលមានពួករាជការយោនកប្រមាណ ៥០០ នាក់ ហែហម បានស្តេចយាងឡើងរទេះព្រះទីនាំងដ៏វិចិត្រ ចូលទៅកាន់សំខេយ្យបរិវេណ នៅកន្លែងដែលព្រះអាយុបាលគង់នៅ។ លុះយាងទៅដល់ហើយ ក៏បានត្រាស់សម្មោទនីយកថា ចំពោះព្រះអាយុបាល។ លុះត្រាស់សម្មោទនីយកថា ដែលជាទីរឭកដល់គ្នាចប់ហើយ ក៏ប្រថាប់នៅកន្លែងសមរម្យម្ខាង។ ព្រះចៅមិលិន្ទ លុះប្រថាប់នៅកន្លែងសមរម្យម្ខាងរួច ក៏បានត្រាស់សេចក្តីនោះ ទៅកាន់ព្រះអាយុបាលថា “ ព្រះគុណម្ចាស់អាយុបាល ! ការបួសរបស់ព្រះគុណម្ចាស់មានប្រយោជន៍អ្វី? អ្វីជាប្រយោជន៍ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ពួកព្រះគុណម្ចាស់ ? ”
ព្រះថេរៈ ថ្វាយវិសជ្ជនាថា “ សូមថ្វាយព្រះពរ ! ការបួសមានការប្រព្រឹត្តធម៌ ការប្រព្រឹត្តស្ងប់ជាប្រយោជន៍ សាមញ្ញផល (ផលនៃភាពជា សមណៈ ៤ យ៉ាង មានសោតាបត្តិផល ជាដើម ) ជាប្រយោជន៍ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ពួកអាត្មា”។
ព្រះរាជា “ ព្រះគុណម្ចាស់ អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ ប្រព្រឹត្តស្ងប់ខ្លះ សូម្បីតែគ្រហស្ថក៏មានដែរ មិនថាអ៊ីចឹងឬ ? ”
ព្រះថេរៈ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ! មែនហើយ ! អ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ ប្រព្រឹត្តស្ងប់ សូម្បីតែគ្រហស្ថ ក៏មានដែរ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ ! ពេលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រកាសធម្មចក្រ នៅព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន ជិតក្រុងពារាណសី ពួកព្រហ្ម ១៨ កោដិ ក៏បានត្រាស់ដឹងនូវធម៌ ចំណែកការត្រាស់ដឹងនូវធម៌ របស់ពួកទេវតាទាំងឡាយ ក៏មានចំនួនច្រើនមិនអាចរាប់បាន បុគ្គលទាំងនោះសុទ្ធតែជាគ្រហស្ថ មិនមែនជាបព្វជិតទេ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ ! នៅមានទៀត នៅពេលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងមហាសមយសូត្រ នៅពេលទ្រង់សម្តែងមហាមង្គលសូត្រ នៅពេលទ្រង់សម្តែងសមចិត្តបរិយាយសូត្រ នៅពេលទ្រង់សម្តែងរាហុលោវាទសូត្រ នៅពេលទ្រង់សម្តែងបរាភវសូត្រ ទេវតាទាំងឡាយចំនួនរាប់មិនអស់ បានត្រាស់ដឹងនូវធម៌ បុគ្គលទាំងនោះសុទ្ធតែជាគ្រហស្ថ មិនមែនជាបព្វជិតទេ ”។
ព្រះរាជា ត្រាស់ថា “ បើអ៊ីចឹងនោះ ! ព្រះគុណម្ចាស់អាយុបាល ការបួសរបស់លោកជាការគ្មានប្រយោជន៍ ។ ពួកសមណសក្យបុត្រទាំងឡាយ តែងតែបួស និង ប្រព្រឹត្តធុតង្គ ព្រោះជាផលបានមកពីកម្ម ដែលបានធ្វើទុកកាលពីជាតិមុន ៗ ។ ព្រះគុណម្ចាស់អាយុបាល ភិក្ខុដែលប្រកាន់យកការឆាន់តែមួយពេល ភិក្ខុទាំងនោះ ក្នុងជាតិមុន ៗ ជាចោរប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃឬអ្វី? ក្នុងពេលនេះ ទើបភិក្ខុទាំងនោះ ត្រូវឆាន់តែមួយពេល តែងតែមិនបានឆាន់តាមកាលគួរ ព្រោះជាផលនៃកម្ម ដែលបានកាត់ផ្តាច់ភោគទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃនោះ ភិក្ខុទាំងនោះឈ្មោះថា មានសីលក៏មិនមែន ថាមានតបៈក៏មិនមែន ថាប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក៏មិនមែន។ ព្រះគុណម្ចាស់អាយុបាល ចំណែកភិក្ខុដែលកាន់ធុតង្គរស់នៅទីវាល ពួកភិក្ខុទាំងនោះក្នុងជាតិមុនៗ សុទ្ធតែជាចោរប្លន់ផ្ទះឬអ្វី? ក្នុងពេលនេះ ទើបភិក្ខុទាំងនោះ ត្រូវរស់នៅទីវាល មិនបានប្រើប្រាស់សេនាសនៈ ព្រោះជាផលនៃកម្ម ដែលធ្វើឱ្យផ្ទះអ្នកដទៃ វិនាសនោះ។ ភិក្ខុទាំងនោះឈ្មោះថាមានសីលក៏មិនមែន ថាមានតបៈក៏មិនមែន ថាប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក៏មិនមែន។ ព្រះគុណម្ចាស់អាយុបាល ចំណែកភិក្ខុដែលកាន់ធុតង្គនេសជ្ជិកៈ ( យកការអង្គុយជាវត្ត គឺ មិនសឹងដេក) ពួកភិក្ខុទាំងនោះក្នុងជាតិមុន ៗ សុទ្ធតែជាចោរប្លន់ អ្នកដំណើរឬអ្វី ? ក្នុងពេលនេះ ទើបត្រូវមកជានេសជ្ជិកៈ មិនអាចដេកពួនបាន ព្រោះជាផលនៃកម្ម ដែលចាប់អ្នកដំណើរមកចងឱ្យអង្គុយនោះ ។ ភិក្ខុទាំងនោះ ឈ្មោះថា មានសីលក៏មិនមែន ថាមានតបៈក៏មិនមែន ថាប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ក៏មិនមែន ” ដូចនេះ ។
នៅពេលព្រះរាជាត្រាស់ដូចនេះ ព្រះអាយុបាលក៏នៅស្ងៀម មិនឆ្លើយតបអ្វី ។ ពេលនោះ ពួកបម្រើរាជការយោនក ៥០០ បានក្រាបទូលសេចក្តីនោះ ទៅកាន់ព្រះចៅមិលិន្ទថា “ បពិត្រព្រះមហារាជ ព្រះថេរៈក៏ជាបណ្ឌិតដែរក្រាបទូល គ្រាន់តែជាមនុស្សមិនអង់អាច ទើបមិនពោលតបអ្វី”ដូចនេះ។
គ្រានោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រង់ឃើញថា ព្រះអាយុបាលនៅស្ងៀម ក៏ទ្រង់ទះព្រះហស្ថហ៊ោឡើង ត្រាស់ទៅកាន់ពួកបម្រើរាជការយោនកទាំង ឡាយ ថា “ លោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយអើយ ជម្ពូទ្វីបទទេស្អាតហ្ន៎ ជម្ពូទ្វីបគ្មានបានការហ្ន៎ គ្មានអ្នកណា ទោះជាសមណៈ ឬ ព្រាហ្មណ៍ អាចសន្ទនាជាមួយនឹងយើង ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យបានឡើយ ” ដូចនេះ។
២២ - គ្រានោះ ពេលព្រះចៅមិលិន្ទទ្រង់ក្រឡេកមើលបរិស័ទទាំង ពួង ខាងណេះ ខាងណោះ ទតព្រះនេត្រឃើញពួកបម្រើរាជការយោនក មិនខ្លាច មានអាការមិនកប់យោបល់ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះប្រការនោះថា “ឃើញថា មានភិក្ខុអង្គណាមួយ ដែលជាបណ្ឌិត អាចសន្ទនានឹងយើង ប្រាកដជាមានមិនខាន មិនបាច់សង្ស័យ ពួកបម្រើរាជការទាំងនេះ ទើបមិនកប់យោបល់ ” ដូចនេះ។ លំដាប់នោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ ទើបត្រាស់ទៅកាន់ពួកបម្រើរាជការយោនកថា “ ម្នាល ! ពួកនាយ មានភិក្ខុណាម្នាក់ជាបណ្ឌិតអាចសន្ទនាជាមួយនឹងយើងបាន ដើម្បីបន្ថយការសង្ស័យ ប្រាកដជាមាន”។
ក្នុងសម័យនោះ ព្រះនាគសេន ហែហមទៅដោយគណៈសមណៈ ជាមេក្រុម មេគណៈ ជាគ្រូបាអាចារ្យប្រចាំគណៈ ជាអ្នកដែលមនុស្សទាំង ឡាយស្គាល់ ជាអ្នកមានយសសក្តិ មនុស្សទាំងឡាយជាច្រើនគោរពរាប់អានថាល្អ ជាបណ្ឌិតដ៏វៃឆ្លាត មានបញ្ញា ជាវិញ្ញុជនដ៏ប្រសើរ ចេះច្បាស់ បានហ្វឹកហាត់រួចហើយ អង់អាច ស្តាប់ច្រើន ទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក សម្រេចវេទ មានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះ សម្រេចអាគម មានបដិសម្ភិទាញាណ មានភាពវៃឆ្លាត ទ្រង់បរិយត្តិក្នុងដំបូន្មានរបស់ព្រះសាស្តា ដែលមានអង្គ ៩ សម្រេចបារមីញាណ ។ មានភាពវៃឆ្លាតក្នុងការសម្តែង និងជាក់ច្បាស់នូវធម៌ ដែលជាព្រះតម្រាស់របស់ព្រះជិនវរពុទ្ធជាម្ចាស់ និង ក្នុងអត្ថន័យ ។ មានបដិភាណដ៏វិចិត្រមិនចេះចប់ មានពាក្យពេចន៍ដ៏វិចិត្រ តែងពាក្យពេចន៍បានល្អ ពិបាកនឹងវាយលុក ពិបាកនឹងជិះជាន់ ពិបាករកអ្នកដែលប្រសើរជាង ពិបាកការពារ ពិបាកប្រឆាំង ។ មិនរំជួលដូចសមុទ្រ មិនរង្គោះរង្គើដូចភ្នំដ៏ធំ ជាអ្នកលះសត្រូវ បានបន្ថយភាពងងឹត បង្កើតភាពភ្លឺ ថ្លែងវាចាបានច្រើន កម្ទេចគណៈនៃមេគណៈផ្សេងបាន ជាន់ឈ្លីវាទៈលទ្ធិផ្សេងបាន។ ជាអ្នកដែលក្រុមភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឧបាសិកា ព្រះរាជា និងរាជមហាអាមាត្យទាំងឡាយ សក្ការៈគោរពបូជា ឱនលំទោន។ ជាអ្នកសម្តែងនូវពាក្យដំបូន្មានរបស់ព្រះជិនវរពុទ្ធជាម្ចាស់ ដែលប្រកបដោយអង្គ ៩ ដល់វិញ្ញុជន អ្នកមានចំណេះដឹង អ្នកដែលត្រៀមលក្ខណៈផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់។ ជាអ្នកត្រួសត្រាយផ្លូវធម៌ ជាអ្នកបំភ្លឺពន្លឺគឺព្រះធម៌ បូជាយញ្ញគឺព្រះធម៌ បក់ទង់គឺព្រះធម៌ លើកទង់ជ័យគឺព្រះធម៌ ផ្លុំសង្ខគឺព្រះធម៌ វាយស្គរគឺព្រះធម៌ បន្លឺសំឡេងសីហនាទគឺព្រះធម៌ បន្លឺសំឡេងដូចសំឡេងព្រះឥន្ទ ជាអ្នកធ្វើឱ្យលោកទាំងមូលបរិបូរដោយពពកភ្លៀងអមតៈមួយមេធំគឺព្រះធម៌ ដែលបញ្ចេញសំឡេងលាន់ពីរោះ មានផ្លេកបន្ទោរ គឺ ញាណដ៏ប្រសើរបង្កប់នៅ ពោរពេញទៅដោយតំណក់ទឹកភ្លៀង គឺ ករុណា។ ដើរចារិកទៅតាមភូមិ ជនបទ ទីក្រុងទាំងឡាយ រហូតដល់ក្រុងសាគលរាជធានីតាមលំដាប់។ តាមដំណឹងថា ពេលនោះ ព្រះនាគសេន អាស្រ័យនៅឯអសំខេយ្យបរិវេណ ព្រមជាមួយនឹងព្រះភិក្ខុសង្ឃ ៨០.០០០អង្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើប បុរាណាចារ្យ ពោលថា ៖ “ ព្រះនាគសេនជាពហូសូត មានពាក្យពេចន៍ដ៏វិចិត្រ ជ្រាលជ្រៅ អង់អាច ឆ្លាតដឹងសម័យ(លទ្ធិ) និងវាងវៃក្នុងបដិភាណ ។ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជំនាញក្នុងនិកាយ ៥ និងនិកាយ ៤ ទាំងនោះ បានលើកព្រះនាគសេនឱ្យជាប្រធាន។ ព្រះនាគសេនមានបញ្ញាជ្រាលជ្រៅ ជាអ្នកប្រាជ្ញវៃឆ្លាតនូវអ្វី ដែលជាផ្លូវ និងមិនមែនផ្លូវ ជាអ្នកដែលបានសម្រេចប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត ជាមនុស្សអង់អាច។ ជាអ្នកដែលបណ្តាភិក្ខុ ដ៏មានបញ្ញាជ្រាលជ្រៅ ជាសច្ចវាទីទាំងឡាយ ហែហមជាមួយ បានចារិកទៅគ្រប់ភូមិ និងនិគម ចូលទៅរហូតដល់ក្រុងសាគលរាជធានី។ គ្រានោះ ព្រះនាគសេន ស្នាក់អាស្រ័យនៅឯអសំខេយ្យបរិវេណ។ ព្រះនាគសេននោះ បានថ្លែងទៅកាន់មនុស្សទាំងឡាយ ដូចស្តេចកេសររាជសីហ៍ បន្លឺសំឡេងនៅលើភ្នំ ដូចនោះ ” ដូចនេះ។
២៣- គ្រានោះ ទេវមន្តិយអាមាត្យ បានក្រាបទូលព្រះចៅមិលិន្ទ ថា “ បពិត្រព្រះមហារាជ សូមព្រះអង្គទ្រង់រង់ចាំបន្តិចសិនចុះក្រាបទូល បពិត្រព្រះមហារាជ នៅមានព្រះថេរៈមួយអង្គឈ្មោះថា ព្រះនាគសេន លោកជាបណ្ឌិតវៃឆ្លាត មានបញ្ញា ហ្វឹកហាត់បានល្អ អង់អាច ជាពហូសូត មានពាក្យពេចន៍ដ៏វិចិត្រ មានបដិភាណល្អ ដល់ច្រាំង(ដល់ទីបញ្ចប់)នៃអត្ថប្បដិសម្ភិទា ធម្មប្បដិសម្ភិទា និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា និង បដិភាណប្បដិសម្ភិទា។ ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈអង្គនោះស្នាក់អាស្រ័យនៅឯអសំខេយ្យបរិវេណ ក្រាបទូល, បពិត្រព្រះមហារាជ សូមព្រះអង្គទ្រង់យាងទៅសួរបញ្ហា ជាមួយព្រះនាគសេនចុះ ក្រាបទូល ព្រះនាគសេននោះអាចសន្ទនាជាមួយព្រះអង្គ បន្ថយការសង្ស័យបាន ក្រាបទូល ” ដូចនេះ។
លំដាប់នោះ ព្រះចៅមិលិន្ទបន្ទាប់ពីបានស្តាប់សំឡេង(ដែលបន្លឺ)ភ្លាមថា “ ព្រះនាគសេន ” ដូចនេះប៉ុណ្ណោះ ក៏ទ្រង់កើតមានការភ័យខ្លាចភ្លាម កើតមានការញាប់ញ័រភ្លាម ព្រះលោមជាតិក៏ព្រឺឡើងភ្លាមតែម្តង។
លំដាប់នោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ ក៏បានត្រាស់ទៅកាន់ទេវមន្តិយអាមាត្យថា “ នាយដ៏ចម្រើនអើយ ! ព្រះនាគសេនអាចសន្ទនាជាមួយយើងបានឬ ? ” “ បពិត្រព្រះមហារាជ ! ព្រះនាគសេនអាចសន្ទនាជាមួយនឹងស្តេចលោកបាលទាំងឡាយ គឺ ព្រះឥន្ទ្រ ព្រះយមបាល ស្តេចវរុណ ស្តេចកុវេរៈ ស្តេចបជាបតី ស្តេចសុយាមៈ ស្តេចសន្តុសិត ទោះជាស្តេចមហាព្រហ្មដែលជាជីតា ( ជាបុព្វបុរស ) ទៅថ្លែងអ្វីនឹងការសន្ទនាជាមួយអ្នក ដែលជាមនុស្សទាំងឡាយនោះ ក្រាបទូល”។
លំដាប់នោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ បានត្រាស់ទៅកាន់ទេវមន្តិយអាមាត្យថា “បើអ៊ីចឹង ទេវមន្តិយអាមាត្យ ! ចូរឯងបញ្ជូនតំណាងទៅកាន់សម្នាក់ព្រះគុណម្ចាស់ចុះ ” ទេវមន្តិយអាមាត្យ ក៏បានក្រាបទូលតបថា “ ក្រាបទូល ! ” ដូចនេះហើយ ក៏បានបញ្ជូនតំណាងទៅកាន់សម្នាក់របស់ព្រះនាគសេនថា “ព្រះចៅមិលិន្ទទ្រង់មានបំណងនឹងជួបព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន ”ដូចនេះ ។ ចំណែកខាងព្រះនាគសេន យល់ព្រមទទួលនិមន្តថា “ បើដូចនេះ ! សូម ស្តេចយាងមកចុះ ” ដូចនេះ ។
គ្រានោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ ដែលមានពួកបម្រើរាជការយោនកប្រមាណ ៥០០ ហែហម ស្តេចយាងឡើងរទេះព្រះទីនាំងដ៏ប្រសើរ ចូលទៅកាន់អសំខេយ្យបរិវេណ ជាទីកន្លែងដែលព្រះនាគសេនស្នាក់នៅ មួយអន្លើដោយពលសេនាមួយក្រុមធំ។ នាពេលនោះ ព្រះនាគសេនកំពុងគង់នៅរោងជំនុំជាមួយនឹងភិក្ខុសង្ឃ ៨០.០០០អង្គ។ ព្រះចៅមិលិន្ទបានទតព្រះនេត្រ ឃើញបរិស័ទរបស់ព្រះនាគសេនពីចម្ងាយ។ លុះទតឃើញហើយ ក៏បានត្រាស់សេចក្តីទៅកាន់ទេវមន្តិយអាមាត្យថា “ បរិស័ទមួយក្រុមធំនេះ ជារបស់អ្នកណា? ” “ បពិត្រព្រះមហារាជ ! ជាបរិស័ទរបស់ព្រះនាគសេន ក្រាបទូល”។
គ្រានោះ ព្រះចៅមិលិន្ទទតឃើញបរិស័ទរបស់ព្រះនាគសេនហើយ ក៏មានការភ័យខ្លាចភ្លាម កើតមានការញាប់ញ័រភ្លាម ព្រះលោមជាតិព្រឺឡើងភ្លាម តែម្តង ។ គ្រានោះ ព្រះចៅមិលិន្ទ ទ្រង់ភ័យខ្លាច ញាប់ញ័រ ប្រហោងពោះ តក់ស្លុត មានព្រះលោមជាតិព្រឺឡើង មានព្រះទ័យវិបរិត មានព្រះទ័យស្លុត មានព្រះទ័យជ្រួលច្រាល មានព្រះទ័យប្រែប្រួល ដូចដំរីដែលត្រូវកង្វេរសាប់ជុំវិញខ្លួន ដូចនាគដែលត្រូវគ្រុឌព័ទ្ធជុំវិញ ដូចឆ្កែចចកដែលត្រូវពស់ថ្លាន់រឹតរួត ដូចខ្លាឃ្មុំត្រូវហ្វូងក្របីព័ទ្ធជុំជិត ដូចកង្កែបដែលត្រូវពស់វារដេញតាម ដូចប្រើសដែលត្រូវខ្លាដេញតាម ដូចពស់ដែលជួបនឹងគ្រូចាប់ពស់ ដូចកណ្តុរដែលជួបនឹងឆ្មា ដូចបិសាចដែលជួបនឹងគ្រូចាប់បិសាច ដូចព្រះចន្ទនៅក្នុងមាត់រាហូ ដូចពស់ដែលជាប់ក្នុងសំណាញ់អន្ទាក់ ដូចបក្សីជាប់ក្នុងទ្រុង ដូចត្រីដែលជាប់សំណាញ់ ដូចមនុស្សវង្វេងផ្លូវដែលចូលទៅក្នុងព្រៃសត្វសាហាវ ដូចយក្សដែលមានកំហុសចំពោះស្តេចវេស្សវ័ណ ដូចទេវបុត្រដែលកំពុងអស់អាយុ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា “ សូមបរិស័ទនេះ កុំមើលងាយយើងបានឱ្យសោះ ” ដូចនេះហើយ ក៏ទ្រង់តាំងស្មារតី (ពង្រឹងស្មារតី)ត្រាស់ទៅកាន់ទេវមន្តិយអាមាត្យថា “ ម្នាល ! ទេវមន្តិយ ឯងកុំអាលប្រាប់យើងថា ព្រះគុណម្ចាស់អង្គណាជាព្រះនាគសេន យើងនឹងសូមដឹងថា ព្រះគុណម្ចាស់អង្គណា ជាព្រះនាគសេនដោយខ្លួនឯង មិនបាច់ប្រាប់ទេ ” ដូចនេះ ។ “ ល្អហើយ ក្រាបទូល ព្រះអង្គនឹងទ្រង់ជ្រាប ដោយព្រះអង្គឯងតែម្តង ក្រាបទូល”។
នាពេលនោះ ព្រះនាគសេនគង់នៅក្នុងចំណោមភិក្ខុបរិស័ទទាំងនោះ ខាងមុខ ភិក្ខុ ៤០.០០០ អង្គ ដែលមានវស្សាតិចជាង ខាងក្រោយភិក្ខុ ៤០.០០០ អង្គ ដែលមានវស្សាច្រើនជាង។ គ្រានោះ ព្រះចៅមិលិន្ទទ្រង់ក្រឡេកមើលភិក្ខុសង្ឃទាំងពួងនោះ ទាំងខាងមុខ ទាំងខាងក្រោយ ទាំងប៉ែកកណ្តាល បានទតព្រះនេត្រឃើញព្រះនាគសេន ដែលគង់នៅកណ្តាលក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងឡាយពីចម្ងាយតែម្តង លុះទតព្រះនេត្រឃើញព្រះនាគសេន ដែលប្រាសចាកការភ័យខ្លាច ការញាប់ញ័រ លោមជាតិមិនមានព្រឺសម្បុរ ប្រាសចាកភាពកំសាករួច ទើបដឹងដោយអាការនោះតែម្តងថា “ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុសង្ឃទាំងអស់នោះ លោកអង្គនេះឯងជា ព្រះនាគសេន”។
ពេលទ្រង់ជ្រាបដូចនេះហើយ ព្រះចៅមិលិន្ទ ត្រាស់ទៅកាន់ទេវមន្តិយអាមាត្យ ថា “ ម្នាល ! ទេវមន្តិយ ព្រះគុណម្ចាស់អង្គនោះ គឺ ព្រះនាគសេន ” “ ត្រឹមត្រូវហើយ ក្រាបទូល ព្រះគុណម្ចាស់អង្គនោះឯង គឺជា ព្រះនាគសេន ព្រះអង្គទ្រង់ស្គាល់ព្រះនាគសេនច្បាស់ហើយ ក្រាបទូល ” ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់រីករាយថា “ មិនបាច់នរណាមកប្រាប់ ក៏យើងអាចស្គាល់ព្រះនាគសេនបានដែរ ” ។
គ្រានោះ ព្រះចៅមិលិន្ទបានទតព្រះនេត្រឃើញព្រះនាគសេន ហើយក៏ទ្រង់មានការភ័យខ្លាចភ្លាម ព្រោះហេតុនោះ លោកបុរាណាចារ្យ ទើបពោលថា ៖
“ ព្រោះបានទតព្រះនេត្រឃើញព្រះនាគសេន ដែលបរិបូរដោយ ចរណៈ អ្នកដែលបានហ្វឹកហាត់រួចហើយ ក្នុងការសង្រួមឥន្ទ្រិយ ដែលជាគ្រឿងហ្វឹកហាត់ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ។ ព្រះរាជាទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា យើងធ្លាប់ឃើញសមណៈ ព្រាហ្មណ៍ ដែលយើងនិយាយជាមួយ ជាច្រើននាក់មកហើយ សមណៈ ព្រាហ្មណ៍ ដែលយើងធ្លាប់សន្ទនាជាមួយ ក៏មានច្រើននាក់មកហើយ យើងមិនបានកើតមានការភ័យខ្លាចដូចនេះទេ ដូចដែលកើតមានការញាប់ញ័រភ្លាម ៗ ដូចក្នុងថ្ងៃនេះឡើយ ។ ថ្ងៃនេះយើងប្រាកដជាចាញ់ជាមិនខាន មិនចាំបាច់សង្ស័យឡើយ។ ចំណែក ព្រះនាគសេននឹងមានជ័យជម្នះ ព្រោះថាចិត្តរបស់យើង មិននៅឈប់ស្ងៀមសោះ ” ដូចនេះ ។ ចប់ពាហិរកថា
ចប់បុព្វយោគកណ្ឌទី ១
ទំព័រមុន:អត្ថាធិប្បាយ
ទំព័របន្ទាប់:កណ្ឌទី២ - វគ្គទី១ - មហាវគ្គ
