មិលិន្ទប្បញ្ហា ភាគ១/កណ្ឌទី២​ -​ វគ្គទី២ - អទ្ធានវគ្គ

ដោយWikibooks

ទំព័រមុន:កណ្ឌទី២ - វគ្គទី១ - មហាវគ្គ

ទំព័របន្ទាប់:កណ្ឌទី២ - វគ្គទី៣ - វិចារវគ្គ



មាតិកា

កណ្ឌទី ២

វគ្គទី ២ - អទ្ធានវគ្គ

បញ្ហាទី ១ - ធម្មសន្តតិប្បញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន អ្នកណាម្នាក់នឹងកើត គេនោះឯងជាអ្នកកើត ឬ ក៏អ្នកផ្សេងជាអ្នកកើត ? ”

ព្រះថេរៈ ថ្វាយវិសជ្ជនាថា “ អ្នកនោះកើតក៏មិនមែន អ្នកផ្សេងកើតក៏មិនមែន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមា ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ព្រះអង្គទ្រង់យល់ឃើញសេចក្តីនោះយ៉ាងដូចម្តេច ប្រៀបដូចជា ព្រះអង្គទ្រង់ធ្លាប់ជាទារកតូចមកហើយ រហូតមកដល់ពេលនេះ ព្រះ​អង្គ​ដែល​ធ្លាប់​ជា​ទារក​តូច​នោះ​ឯង ក្លាយ​មក​ជា​មនុស្ស​ធំ ឬយ៉ាងណា ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ទារកតូចនោះក៏ជាមនុស្សម្នាក់ ខ្ញុំព្រះករុណាជាមនុស្សធំពេលនេះ ក៏ជាមនុស្សម្នាក់ទៀត ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ បើដូចនេះ សូម្បីអ្នកដែលបុត្រហៅថា “មាតា” ក៏គ្មាន សូម្បីអ្នកដែលបុត្រហៅថា “បិតា” ក៏គ្មាន សូម្បីអ្នកដែលសិស្ស ហៅថា “គ្រូ” ក៏គ្មាន សូម្បី​អ្នក​ដែល​គេ​ហៅ​ថា “អ្នក​មាន​សិល្បៈ” ក៏គ្មាន សូម្បីអ្នកដែលគេហៅថា “អ្នកមានសីល” ក៏គ្មាន សូម្បីអ្នកដែលគេហៅថា “អ្នកមានបញ្ញា” ក៏គ្មាន ។ សូមថ្វាយព្រះពរ មាតា​របស់​អ្នក​ដែល​នៅ​ជា​កលលៈ​នៅ​ឡើយ​នោះ ក៏​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ផ្សេង មាតា​របស់​អ្នក​ដែលជាអព្វុទៈក៏ជាមនុស្សម្នាក់ មាតារបស់អ្នកដែលជាបេសិក៏ជាមនុស្សម្នាក់ មាតា​របស់​អ្នក​ដែល​ជា​ឃនៈ​ក៏​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ផ្សេង មាតា​របស់​អ្នក​ដែល​ជា​កុមារ​តូច​ក៏​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ទៀត មាតា​របស់​កុមារ​ធំ​ក៏​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ទៀត មនុស្សម្នាក់រៀនវិជ្ជាសិល្បៈ តែ​អ្នក​ដែល​រៀន​ចប់​វិជ្ជា​សិល្បៈ​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ផ្សេង​ទៀត មនុស្ស​ម្នាក់​ធ្វើ​កម្ម​អាក្រក់ ប៉ុន្តែ​មនុស្ស​ម្នាក់​ផ្សេង​ទៀត ត្រូវ​គេ​កាត់​ដៃ កាត់​ជើង ឬ​យ៉ាង​ណា? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ពេលខ្ញុំព្រះករុណាពោលទៅហើយយ៉ាងនេះ ( ថា “ ទារកតូចនោះក៏ជាមនុស្សម្នាក់ ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​ជាមនុស្ស​ធំ​នៅ​ពេល​នេះ​ក៏​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ទៀត”) ខ្លួន​ព្រះគុណម្ចាស់ផ្ទាល់នឹងពោលថាយ៉ាងដូចម្តេច ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ អាត្មាភាពសូមពោលថា អាត្មាភាព នោះឯងធ្លាប់ជាទារកតូច អាត្មាភាពមនុស្សតែម្នាក់នោះឯង ជាមនុស្សធំនៅពេលនេះ អ្នក​ទាំងនោះ​រួមបញ្ចូល​គ្នា​ជា​មនុស្ស​តែ​មួយ​បាន ដោយ​អាស្រ័យ​កាយ​តែ​មួយ​នេះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ ឧបមាបន្ថែមទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប្រៀបដូចជា បុរសខ្លះតាមមើលប្រទីប ប្រទីបនោះនឹងភ្លឺរហូតតទៅ អស់មួយយប់ឬទេ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ៖ “ មែនហើយព្រះគុណម្ចាស់ ប្រទីបអាចភ្លឺរហូតអស់មួយយប់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ អណ្តាតភ្លើងនៅយាមដំបូងមកជាអណ្តាតភ្លើង ក្នុងយាមកណ្តាលឬ  ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ អណ្តាតភ្លើងនៅយាមកណ្តាល មកជាអណ្តាតភ្លើង ក្នុងយាមចុងក្រោយឬ  ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប្រទីបក្នុងយាមដំបូង ជាភ្លើងមួយដួងប្រទីបក្នុងយាមកណ្តាលជាមួយដួងទៀត ប្រទីបក្នុងយាមចុងក្រោយជា មួយដួងទៀត ឬយ៉ាងណា ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ពន្លឺប្រទីបដែលភ្លឺរហូតពេញមួយយប់បាន ដោយអាស្រ័យដួងប្រទីបតែមួយនោះឯង ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះ ធម្មសន្តតិ (ធម៌ដែលបន្តគ្នា) រមែងបន្តគ្នាទៅ មនុស្សម្នាក់កើតឡើង មនុស្សម្នាក់ទៀតរលត់ទៅ បន្តគ្នាទៅ ហាក់​ដូចជា​មិន​មុន​មិន​ក្រោយ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ នឹង​ជា​មនុស្ស​តែ​ម្នាក់​ក៏​មិន​មែន នឹងជាមនុស្សផ្សេងគ្នាក៏មិនមែន អ្នកមានវិញ្ញាណដួងក្រោយ (១) រមែងដល់សេចក្តីរួមគ្នា ជា​មួយ​អ្នក​មាន​វិញ្ញាណ​ដួង​មុន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ ឧបមាបន្ថែមទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប្រៀបដូចជា ទឹកដោះគោស្រស់ដែលគេច្របាច់ទុក ក្នុងកាលបន្ទាប់មកក៏ក្លាយជាទឹកដោះគោជូរ ពីទឹកដោះគោជូរក៏ក្លាយជាទឹកដោះខាប់ ពី​ទឹកដោះ​ខាប់​ក៏​ក្លាយ​ជា​ទឹក​ដោះ​ថ្លា។ មហា​បពិត្រ នរណា​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ថា “ ទឹកដោះគោស្រស់មួយណា ទឹកដោះគោជូរគឺមួយនោះ ទឹកដោះគោជូរមួយណា ទឹកដោះខាប់ក៏មួយនោះ ទឹក​ដោះ​ខាប់​មួយ​ណា ទឹកដោះ​ថ្លា​ក៏​មួយ​នោះ ” ដូចនេះ អ្នកដែលពោលយ៉ាងនោះ ហៅថា ពោលត្រឹមត្រូវឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនហៅថាពោលត្រឹមត្រូវទេ ព្រះគុណម្ចាស់ គឺ វាជាអ្វីដែលកើតឡើង ដោយអាស្រ័យទឹកដោះគោស្រស់តែមួយនោះឯង ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះ ធម្មសន្តតិរមែងបន្តគ្នាទៅ មនុស្សម្នាក់កើតឡើង មនុស្សម្នាក់ទៀតរលត់ទៅបន្តគ្នាទៅ ហាក់​ដូច​ជា​មិន​មុន​មិន​ក្រោយ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ នឹង​ថា​ជា​មនុស្ស​តែ​ម្នាក់​ក៏​មិន​មែន នឹងជាមនុស្សផ្សេងគ្នាក៏មិនមែន អ្នកមានវិញ្ញាណដួងក្រោយ រមែងដល់សេចក្តីរួមគ្នា ជាមួយអ្នកមានវិញ្ញាណដួងមុន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ១

បញ្ហាអំពីធម៌ទាំងឡាយដែលដំណើរទៅបន្តគ្នា ឈ្មោះថា ធម្មសន្តតិប្បញ្ហា ។

ពាក្យថា មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ទារកតូចនោះក៏ជាមនុស្សម្នាក់ ខ្ញុំព្រះករុណាជាមនុស្សធំពេលនេះ ក៏ជាមនុស្សម្នាក់ទៀត បានសេចក្តីថា ក្នុងគ្រាដែលខ្ញុំព្រះករុណានៅជាទារកតូច គ្រា​នោះ​រក​ភាព​ជា​មនុស្ស​ធំ​ដូច​ពេល​នេះ មិន​មាន​ឡើយ។ ក្នុងពេលនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាជាមនុស្សធំ ក្នុងពេលនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាក៏រកភាពជាទារកតូច មិនមានដែរ ។ ព្រោះហេតុនោះ ទារក​តូច​នៅ​គ្រា​នោះ ក៏​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់ ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា​ជា​មនុស្ស​ធំ ក្នុងពេលនេះ ក៏ជាមនុស្សម្នាក់ទៀត។

ពាក្យថា សូមថ្វាយព្រះពរ បើដូចនេះ សូម្បីអ្នកដែលបុត្រហៅថា “មាតា” ក៏នឹងគ្មាន ។ល។ សូម្បីអ្នកដែលគេហៅថា “អ្នកមានបញ្ញា” ក៏គ្មាន បានសេចក្តីថា បើជា​មនុស្ស​ផ្សេងគ្នា​ដូច​នេះ សូម្បី​​អ្នក​ដែល​បុត្រ​គួរ​ហៅ​ថា មាតា​ក៏​គ្មាន។ ព្រោះ​ហេតុ​អ្វី? ព្រោះក្នុងភពតែមួយ ក្នុងគ្រាដែលនៅជាកលលៈក៏មានមាតាម្នាក់ ពេលភាពជាកលលៈអស់ទៅ ដល់​ភាព​ជា​អព្វុទៈ​ក៏​មាន​មាតា​ម្នាក់​ទៀត។ ព្រោះ​ក្នុង​គ្រា​នេះ ពេល​ជា​អព្វុទៈ​ក៏​មិន​មែន​បុត្រ​របស់​អ្នក​ដែល​គ្រាន់​តែ​ជា កលលៈ។ បើដូចនេះ សត្វដែលកើតក្នុងគភ៌គួរចាត់ទុកអ្នកណាថា ជាមាតារបស់ខ្លួនទៅ? ក៏​ក្លាយ​ជា​ថា សូម្បី​មាតា​ក៏​គ្មាន ពាក្យ​ដទៃ​ទៀត ក៏​គួរ​ជ្រាប​ក្នុង​ន័យ​ដូច​នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា មាតារបស់អ្នកដែលនៅជាកលលៈនៅឡើយនោះ ក៏ជាមនុស្សម្នាក់ផ្សេង ដូច​នេះ ជា​ដើម។

ក្នុងពាក្យថា មាតារបស់អ្នកដែលនៅជាកលលៈនៅឡើយ ជាពាក្យដែលពោលដល់លំដាប់នៃដំណាក់កាលកកើតនៃអត្តភាពរបស់សត្វ ដោយ​យោង​ទៅ​តាម​ភាព​រីក​លូត​លាស់​ទៅ​តាម​វ័យ ចាប់​ពី​បដិសន្ធិ​រហូត​ទាល់​តែ​កើត​អវយវៈ មាន​ដៃ​មាន​ជើង ជា​ដើម​ពេញ​លេញ​ល្អ តាម​ដែល​បាន​ត្រាស់​ទុក​ថា៖

បឋមំ កលលំ ហោតិ កលលា ហោតិ អព្វុទំ
អព្វុទា ជាយតេ បេសិ បេសិ និព្វត្តតី ឃនោ
ឃនា បសាខា ជាយន្តិ កេសា លោមា នខាបិ ច
យញ្ចស្ស ភុញ្ជតិ មាតា អន្នំ បានញ្ច ភោជនំ
តេន សោ តត្ថ យាបេតិ មាតុកុច្ឆិគ្គតោ នរោ (១)

ប្រែថា៖ ដំបូងកើតជាកលលៈ បន្តពីកលលៈជាអព្វុទៈ បន្តពីអព្វុទៈក៏កើតជាបេសិ បន្តពីបេសិក៏កើតជាឃនៈ បន្តពីឃនៈ ក៏កើតជាបញ្ចសាខា ទាំង សក់ រោម និង ក្រចក។ ម៉្យាងវិញទៀត មាតា​របស់​សត្វ​នោះបរិភោគ​អាហារ គឺ​បាយ​និង​ទឹក យ៉ាង​ណា សត្វ​ដែល​នៅ​ក្នុង​ពោះ​មាតា​នោះ រមែង​ដំណើរ​ទៅ​ក្នុង​ពោះ​មាតា ដោយ​អាហារ ដែល​មាតាបានបរិភោគនោះ ។ ក្នុង​ព្រះ​គាថា​នេះ ពាក្យ​ថា កលលៈ គឺ​រូប​ដែល​គ្រាន់តែជាទឹកថ្លាៗ មាន បរិមាណស្មើនឹងប្រេងល្ងថ្លាៗ ដែលប្រឡាក់នៅចុងរោមចៀម។ បន្ទាប់មក ក៏មានបរិមាណច្រើនឡើង និងល្អក់ជាងមុន មាន​ពណ៌​ដូច​ទឹក​លាង​សាច់ ហៅ​ថា អព្វុទៈ។ ចំណែក​បេសិ គឺ​រូប​ដែលមានកំណកឡើងជាអន្ធិល ជាដុំ ច្រើនហៅថា ដុំឈាម ។ បន្ទាប់ពី បេសិ នោះ មានវ័យវឌ្ឍនាការ លូត​លាស់​ត​ទៅ​ទៀត រហូត​ក្លាយ​ជា​ដុំ​សាច់ ហៅ​ថា ឃនៈ។ បន្ទាប់​មក បញ្ច​សាខា (សាខា៥) គឺ​ដៃ ២ ជើង ២ ក្បាល ១ ក៏​បង្ហាញ​ឡើង រស់​នៅ​ដោយ​អាហារ​ដែល​មាតា​បរិភោគ ជ្រាបក្នុងខ្លួនមាតា និង អាហារ​ដែល​ត្រូវ​បញ្ជូនទៅតាមខ្សែទងផ្ចិត រហូតទាល់តែសម្រាលចេញពីគភ៌មាតា ។

ពាក្យថា មនុស្សម្នាក់រៀនវិជ្ជាសិល្បៈ ប៉ុន្តែអ្នកដែលរៀនចប់វិជ្ជាសិល្បៈជាមនុស្សម្នាក់ផ្សេងទៀត ជាដើម បានសេចក្តីថា ក្នុងភពតែមួយ អ្នកដែលរៀនសិល្បៈនោះ នៅរៀនមិនទាន់ចប់ ជា​មនុស្ស​ម្នាក់។ ចំណែកថា ពេលណារៀនចប់ហើយ រាប់ចាប់តាំងពីពេលនោះទៅ ក៏មិនត្រូវរៀនទៀត ទើបជាមនុស្សម្នាក់ផ្សេងពីអ្នកដែលរៀនមិនទាន់ចប់ ដោយ​សារ​ដំណាក់​កាល​ផ្សេង​គ្នា។ ក្នុងភពតែមួយ មនុស្សម្នាក់បានធ្វើកម្មអាក្រក់ទុក អ្នកដែលត្រូវដាក់ទោសកាត់ដៃ កាត់ជើង ព្រោះការធ្វើកម្មអាក្រក់នោះជាបច្ច័យ មិនមែនមនុស្សអ្នកធ្វើកម្មអាក្រក់នោះទេ ព្រោះ​ជា​ដំណាក់​កាល​ផ្សេង​គ្នា គឺ ពេលធ្វើមិនត្រូវបានដាក់ទោស ពេលដាក់ទោសមិនបានធ្វើ ។

ពាក្យថា អ្នកទាំងនោះរួមបញ្ចូលគ្នាជាមនុស្សតែមួយបាន ដោយអាស្រ័យកាយតែមួយនេះ បានសេចក្តីថា ក្មេងនិងមនុស្សធំមានភាពជាមនុស្សតែមួយ ដោយអាស្រ័យការបន្តគ្នានៃធម៌ (ធម៌​សន្តតិ) ដែល​ជាប់​ទៅ​បន្ត​គ្នា នៅ​ក្នុង​កាយ​តែ​មួយ​នេះ។ ពាក្យថា ដោយអាស្រ័យប្រទីបដួងតែមួយនោះ គឺ ដោយអាស្រ័យចានក្បឿង ប្រឆេះ ប្រេង ដែល​រួមផ្សំ​គ្នា​ជា​ប្រទីប​ដួង​តែ​មួយ​នោះ។

ពាក្យថា មនុស្សម្នាក់កើតឡើង ម្នាក់ទៀតរលត់ទៅ គឺ ក្នុងធម៌សន្តតិដែលបន្តគ្នា ដោយវោហារហៅថា វ័យ នោះ។ មនុស្សម្នាក់ គឺ​មនុស្សធំ កើតឡើង មនុស្សម្នាក់ទៀត គឺ​ក្មេង រលត់ទៅ។

ពាក្យថា អ្នកមានវិញ្ញាណដួងមុន លោកពោលសំដៅយកមនុស្សធំ ។

ពាក្យថា អ្នកមានវិញ្ញាណដួងក្រោយ លោកពោលសំដៅយកមនុស្ស ក្មេង ៕

បញ្ហាទី ២ - បដិសន្ទហនប្បញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន អ្នកដែលមិនបដិសន្ធិ រមែងដឹងឬថា យើងនឹងមិនបដិសន្ធិ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ពិតមែន អ្នកដែលមិនបដិសន្ធិ រមែងដឹងថា យើងនឹងមិនបដិសន្ធិ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ដឹងយ៉ាងដូចម្តេចទៅ ព្រះគុណម្ចាស់ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ ហេតុណា បច្ច័យណា ដែលមានដើម្បីបដិសន្ធិ ព្រោះរម្ងាប់ហេតុនោះ បច្ច័យនោះ ទើបលោកដឹងថា យើងនឹងមិនបដិសន្ធិ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមា ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជា គហបតី អ្នកស្រែ ភ្ជួរនិងសាបព្រោះរួចហើយ ក៏ធ្វើឱ្យស្រូវពេញជង្រុកបាន សម័យក្រោយមក គេមិនបានភ្ជួរ មិន​បាន​សាប​ព្រោះ គិត​តែ​ពី​បរិភោគ​ស្រូវ​ដែល​មាន​ខ្លះ ចាយ​វាយ​ស្រូវ​ខ្លះ ធ្វើឱ្យសមរម្យតាមបច្ច័យខ្លះ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ គហបតីអ្នកស្រែម្នាក់នោះ អាចដឹងដែរឬទេថា ជង្រុក​ស្រូវ​របស់​យើង​នឹង​មិន​ពេញ​ទៀត​ទេ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ពិតមែន អាចដឹងបាន ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ គេអាចដឹងបានយ៉ាងដូចម្តេច ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ហេតុណា បច្ច័យណា ដែលមានដើម្បីធ្វើឱ្យជង្រុក ស្រូវពេញ ព្រោះបានរម្ងាប់ហេតុនោះបច្ច័យនោះ ទើបដឹងថាជង្រុកស្រូវ របស់ខ្លួន នឹងមិនពេញទៀតទេ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះ ហេតុណា បច្ច័យណា ដែលមានដើម្បីបដិសន្ធិ ព្រោះបានរម្ងាប់ហេតុនោះ បច្ច័យនោះ ទើបលោកដឹងថា យើង​នឹង​មិន​បដិសន្ធិ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ២

បញ្ហាស្តីអំពីបដិសន្ធិឈ្មោះថា បដិសន្ទហនប្បញ្ហា ( មិលិន្ទប្បញ្ហារបស់ថៃជា នប្បដិសន្ធិគហណជាននប្បញ្ហា - បញ្ហាស្តីអំពីការដឹងថា គ្មានការកាន់យកបដិសន្ធិ ) ។

ពាក្យថា ហេតុណា គឺ បច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើម ( អវិជ្ជា តណ្ហា ឧបាទានកម្ម ) ណា ដែលបានឈ្មោះថា ហេតុ(នៃបដិសន្ធិ) ក៏ព្រោះជាអ្នកធ្វើឱ្យកើត ។

ពាក្យថា បច្ច័យណា គឺ បច្ច័យផ្សេង ៗ មានផស្សៈ វេទនា សញ្ញា ជាដើម ដែលកើតរួមជាមួយអវិជ្ជាជាដើមនោះ ដែលបានឈ្មោះថា បច្ច័យ (នៃបដិសន្ធិ) ព្រោះជាអ្នកឧបត្ថម្ភ ។

ពាក្យថា រមែងមានដើម្បីបដិសន្ធិ គឺ រមែងមានដើម្បីការធ្វើបដិសន្ធិឱ្យកើតឡើងក្នុងភពបន្ទាប់ បន្ទាប់ពីចុតិចិត្តក្នុងវារៈដែលភពនេះបានបញ្ចប់ ។

ពាក្យថា ព្រោះបានរម្ងាប់ហេតុនោះ បច្ច័យនោះ បានសេចក្តីថា ព្រោះបានរំលត់ គឺ បញ្ចេញអស់គ្មានសល់នូវហេតុនោះ បច្ច័យនោះដោយអរហត្តមគ្គ។

ពាក្យថា ទើបលោកដឹងថា យើងនឹងមិនបដិសន្ធិ បានសេចក្តីថា ពេលដឹងថា យើងផុតពីការកើតហើយ កិច្ចអ្វីៗដែលយើងត្រូវធ្វើដើម្បីផុតពីការកើតនេះ មិនមានទៀតឡើយ ដូចនេះ ក៏​ឈ្មោះ​ថា ដឹងថា យើងនឹងមិនបដិសន្ធិ៕

បញ្ហាទី ៣ - ញាណបញ្ញាបញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន អ្នកណាមានញាណកើតឡើងហើយ អ្នកនោះឈ្មោះថា មានបញ្ញាកើតឡើងហើយ ឬយ៉ាងណា ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ត្រឹមត្រូវ អ្នកណាមានញាណកើតឡើងហើយ អ្នកនោះឈ្មោះថា មានបញ្ញាកើតឡើងហើយ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ ញាណមួយណា បញ្ញាក៏មួយនោះឬ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ពិតមែន ញាណមួយណា បញ្ញាក៏មួយនោះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ ប៉ុន្តែអ្នកណាមានញាណនោះ មានបញ្ញានោះកើតឡើងហើយ គេនោះនៅអាចវង្វេង(គឺមិនដឹង)បាន ឬក៏មិនអាចវង្វេងបាន ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ នៅអាចវង្វេងបានក្នុងរឿងមួយចំនួន មិនអាចវង្វេងបានក្នុងរឿងមួយចំនួន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ នៅអាចវង្វេងបានក្នុងរឿងអ្វីខ្លះ ព្រះគុណម្ចាស់ ? ”

ព្រះនាគសេន៖ “សូមថ្វាយព្រះពរ នៅអាចវង្វេងបានក្នុងវិជ្ជាសិល្បៈដែលមិនធ្លាប់ដឹង ក្នុងទិសដែលមិនធ្លាប់ទៅ ក្នុងឈ្មោះឬបញ្ញត្តិដែលមិនធ្លាប់ឮ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនអាចវង្វេងបានក្នុងរឿងអ្វីខ្លះ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ កិច្ចដែលបញ្ញានោះ បានធ្វើរួចហើយថា មិនទៀងក្តី ថាជាទុក្ខក្តី ថាជាអនត្តាក្តី មិនអាចវង្វេងបាន ក្នុងកិច្ចដែលធ្វើរួចហើយ នោះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ តើភាពវង្វេងរបស់គេទៅណា ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ វេលាគ្រាន់តែញាណកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ ភាពវង្វេងក៏រមែងរលត់ទៅក្នុងទីនោះ ៗ ឯង ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមា ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជាថា បុរសម្នាក់ បានដាក់ប្រទីបក្នុងផ្ទះងងឹត ព្រោះហេតុនោះ ភាពងងឹតក៏រលត់ទៅ ភាពភ្លឺក៏បង្ហាញឡើងយ៉ាងណា សូម​ថ្វាយ​ព្រះ​ពរ ពេល​គ្រាន់​តែ​ញាណ​កើត​ឡើង​ប៉ុណ្ណោះ ភាពវង្វេងក៏រមែងរលត់ទៅក្នុងទីនោះ ដូចនោះដែរ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ចំណែកបញ្ញានឹងទៅណាដែរ ព្រះគុណម្ចាស់ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ សូម្បីបញ្ញា លុះធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនរួចហើយ ក៏រមែងរលត់ទៅក្នុងកិច្ច ដែលបានធ្វើរួចនោះឯង ប៉ុន្តែកិច្ចដែលបញ្ញានោះបានធ្វើរួចហើយ ថាមិនទៀងក្តី ថា​ជា​ទុក្ខ​ក្តី ថា​ជា​អនត្តា​ក្តី​ណា កិច្ចដែលបានធ្វើរួចហើយនោះ មិនរលត់ទៅទេ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន ពាក្យដែលលោកបានពោលថា បញ្ញា លុះធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនរួចហើយ ក៏រមែងរលត់ទៅក្នុងកិច្ច ដែលបានធ្វើរួចនោះឯង ប៉ុន្តែកិច្ចដែលបញ្ញានោះ បាន​ធ្វើរួច​ហើយ ថា​មិន​ទៀង​ក្តី ថា​ជា​ទុក្ខ​ក្តី ថា​ជា​អនត្តា​ក្តី ណា​កិច្ច​ដែលបានធ្វើរួចហើយនោះ មិនរលត់ទៅទេ ដូចនេះ សូមព្រះគុណម្ចាស់ ធ្វើការឧបមាសម្រាប់ពាក្យនោះ ផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់ត្រូវការជួលឱ្យគេសរសេរអក្សរនៅពេលយប់ ទើបហៅអ្នកសរសេរមក តាំងប្រទីបទុកឱ្យគេសរសេរ ពេល​គេ​សរសេរ​អក្សរ​រួច​រាល់​ហើយ ក៏​ពន្លត់​ប្រទីប​នោះ ទោះជាប្រទីបរលត់ទៅហើយក្តី តួអក្សរ (ដែលសរសេររួចហើយ) ក៏មិនវិនាសទៅដែរនោះ យ៉ាងណា ។ សូមថ្វាយព្រះពរ បញ្ញា​លុះ​បាន​ធ្វើ​កិច្ច​របស់​ខ្លួន​រួច​ហើយ ក៏​រមែង​រលត់​ទៅ ក្នុង​កិច្ច​ដែល​បាន​ធ្វើ​រួច​ហើយ​នោះ​ឯង។ ប៉ុន្តែ កិច្ចដែលបញ្ញានោះបានធ្វើរួចហើយ ថាមិនទៀងក្តី ថាជាទុក្ខក្តី ថាជាអនត្តាក្តី កិច្ច​ដែល​បាន​ធ្វើ​រួច​ហើយ​នោះ ពុំ​មាន​រលត់​យ៉ាង​នោះ​ដែរ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ ឧបមាបន្ថែមទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជា មនុស្សម្នានៅជនបទទិសខាងកើត បានដាក់ពាងទឹកតាមផ្ទះ មួយផ្ទះ ៥ ពាង លើដំបូលទុកពន្លត់ភ្លើង ពេល​ផ្ទះ​ណា​មួយ​ត្រូវ​ភ្លើង​ឆេះ គេ​ក៏​រមែង​ចាក់​ទឹក​ទាំង​៥ពាង​នោះ​ទៅ​លើ​ផ្ទះ ភ្លើងរមែងរលត់ទៅព្រោះហេតុនោះ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ តើមនុស្សទាំងនោះ រមែងកើតគំនិតដូចនេះថា យើងនឹងប្រើពាងទាំង ៥ នោះ ធ្វើ​កិច្ច​ដែល​គួរ​ធ្វើ​ដោយ​ពាង​ទៀត ដូចនេះឬទេ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ គ្រប់គ្រាន់ហើយដោយពាងទាំងឡាយ ប្រយោជន៍អ្វីដោយពាងទាំងនោះទៀតទៅ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ គួរឃើញឥន្ទ្រិយ ៥ គឺ សទ្ធិន្ទ្រិយ វីរិយិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ សមាធិន្ទ្រិយ បញ្ញិន្ទ្រិយ ប្រដូចពាងទឹកទាំង ៥ ទៅចុះ ។ គួរឃើញព្រះយោគាវចរ ប្រដូច​មនុស្ស​ម្នា​ទាំង​នោះ គួរ​ឃើញ​កិលេស​ទាំង​ឡាយ ប្រដូច​ភ្លើង។ មនុស្សម្នាទាំងឡាយ រមែងប្រើទឹកទាំង ៥ ពាង ពន្លត់ភ្លើងយ៉ាងណា ព្រះយោគាវចរក៏រមែងប្រើឥន្ទ្រិយ ៥ រំលត់​កិលេស​ទាំងឡាយ សូម្បី​កិលេស​ទាំងឡាយ​ដែល​រលត់​ទៅហើយ ក៏រមែងមិនកើតទៀត ដូចនោះដែរ សូមថ្វាយព្រះពរ បញ្ញាឈ្មោះថា លុះធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនរួចហើយ ក៏រមែងរលត់ទៅ ប៉ុន្តែ​កិច្ច​ដែល​បញ្ញា​នោះ​បាន​ធ្វើ​រួច​ហើយ​ថា មិន​ទៀង​ក្តី ថា​ជា​ទុក្ខ​ក្តី ថា​ជា​អនត្តា​ក្តី កិច្ច​ដែល​បាន​ធ្វើ​រួច​ហើយ​នោះ ពុំមានរលត់ទៅទេ តាមប្រការខាងលើមកនេះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមាបន្ថែមទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជា គ្រូពេទ្យកាន់យកគ្រឿងថ្នាំដែលជាឫសឈើ ៥ យ៉ាង ទៅរកអ្នកជំងឺ កិនគ្រឿងថ្នាំដែលជាឫសឈើ ៥ យ៉ាងនោះឱ្យរលាយ ឱ្យ​អ្នក​ជំងឺ​ផឹក ទោស​(ជំងឺ)​ទាំងឡាយ​នឹង​បាត់​ទៅ ព្រោះ​គ្រឿង​ថ្នាំ​ទាំងនោះ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ គ្រូពេទ្យនោះរមែងកើតគំនិតយ៉ាងនេះថា យើងនឹងប្រើគ្រឿងថ្នាំ ដែលជាឫសឈើ ៥ យ៉ាង​ទាំង​នោះ ធ្វើ​កិច្ច​ដែល​គួរ​ធ្វើ​ដោយ​ថ្នាំ​ទៀត ដូចនេះឬទេ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ គ្រប់គ្រាន់ហើយដោយគ្រឿងថ្នាំ ដែលជាឫសឈើ ៥ យ៉ាងទាំងនោះ ប្រយោជន៍អ្វីដោយគ្រឿងថ្នាំដែលជាឫសឈើ ៥ យ៉ាងទាំងនោះទៀតទៅ?”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ គួរឃើញឥន្ទ្រិយ ៥ គឺ សទ្ធិន្ទ្រិយ វីរិ-យិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ សមាធិន្ទ្រិយ បញ្ញិន្ទ្រិយ ប្រដូចគ្រឿងថ្នាំដែលជាឫសឈើ ៥ យ៉ាងនោះទៅចុះ ។ គួរ​ឃើញ​ព្រះ​យោគា​វចរ​ប្រដូច​គ្រូ​ពេទ្យ គួរ​ឃើញ​កិលេស​ទាំងឡាយ​ប្រដូចជំងឺឈឺថ្កាត់ គួរឃើញអ្នកដែលជាបុថុជ្ជនប្រដូចបុរសមានជំងឺ ។ ទោស(ជំងឺ)ទាំងឡាយរបស់អ្នកជំងឺបាត់ទៅ ព្រោះ​គ្រូពេទ្យ​ប្រើ​គ្រឿង​ថ្នាំ​ដែល​ជា​ឫស​ឈើ ៥ យ៉ាង។ ពេលទោសទាំងឡាយរលត់បាត់ទៅ អ្នកជំងឺក៏ជាសះស្បើយពីជំងឺឈឺថ្កាត់ យ៉ាងណាមិញ ព្រះយោគាវចរក៏រមែងប្រើឥន្ទ្រិយ ៥ ធ្វើ​កិលេស​ទាំងឡាយ​ឱ្យ​រលត់​ទៅ កិលេស​ទាំង​ឡាយ​ដែល​ត្រូវ​រំលត់​ហើយ​នោះ រមែងមិនកើតទៀត ដូចនោះដែរ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ បញ្ញាឈ្មោះថា លុះបានធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនរួចហើយ ក៏​រមែង​រលត់​ទៅ​ក្នុង​កិច្ច​នោះ​ឯង ប៉ុន្តែ​កិច្ច​ដែល​បញ្ញា​នោះបានធ្វើរួចហើយ ថាមិនទៀងក្តី ថាជាទុក្ខក្តី ថាជាអនត្តាក្តី កិច្ចដែលបានធ្វើរួចហើយនោះ រមែងមិនរលត់ទៅ តាម​ប្រការ​ដូច​ពោល​ខាង​លើ​មក​នេះ​ទេ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមាបន្ថែមទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជាអ្នកប្រយុទ្ធ ដែលស្ទាត់ជំនាញក្នុងសមរភូមិ ស្រវាយកព្រួញ ៥ ដើម រួចក៏ចុះទៅកាន់សមរភូមិ ដើម្បី​យកឈ្នះ​លើកងទ័ព​ភាគី​ម្ខាង​ទៀត។ អ្នក​ប្រយុទ្ធ​នោះ​ទៅ​ដល់​សមរ​ភូមិ​ហើយ ក៏​បាញ់​ព្រួញ ៥ ដើមនោះ ភាគីម្ខាងទៀតក៏បែកខ្ចាត់ខ្ចាយបរាជ័យ ព្រោះព្រួញទាំងនោះ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ អ្នក​ប្រយុទ្ធ​ដែល​ស្ទាត់​ជំនាញ​ក្នុង​សមរភូមិ​នោះ នឹងកើតគំនិតយ៉ាងនេះថា យើងនឹងប្រើព្រួញ ៥ ដើម ទាំងនោះ ធ្វើកិច្ចដែលគួរធ្វើដោយព្រួញទៀត ដូចនេះឬទេ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ គ្រប់គ្រាន់ហើយដោយព្រួញ ទាំងនោះ ប្រយោជន៍អ្វីដោយធ្នូទាំងនោះទៀតទៅ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ គួរឃើញឥន្ទ្រិយ ៥ គឺ សទ្ធិន្ទ្រិយ វីរិយិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ សមាធិន្ទ្រិយ បញ្ញិន្ទ្រិយ ប្រដូចព្រួញ ៥ ដើម ។ គួរឃើញ ព្រះយោគាវចរ​ប្រដូច​អ្នក​ប្រយុទ្ធ​ដែល​ស្ទាត់​ជំនាញ​ក្នុង​សមរភូមិ។ គួរឃើញកិលេសទាំងឡាយ ប្រដូចកងទ័ពភាគីម្ខាងទៀត។ កងទ័ពភាគីម្ខាងទៀតបែកខ្ចាត់ខ្ចាយ បរាជ័យទៅ ព្រោះព្រួញ ៥ ដើម យ៉ាងណាមិញ កិលេស​ទាំង​ឡាយ​រមែង​បែក​ខ្ចាត់​ខ្ចាយ​ទៅ ព្រោះឥន្ទ្រិយ ៥។ កិលេសដែលបែកខ្ចាត់ខ្ចាយហើយ ក៏មិនកើតទៀត ដូចនោះ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ បញ្ញា ឈ្មោះថា លុះ​បាន​ធ្វើ​កិច្ច​របស់​ខ្លួន​រួច​ហើយ​ក៏​រលត់​ទៅ​ក្នុង​កិច្ច​នោះ នោះឯង ប៉ុន្តែកិច្ចដែលបញ្ញានោះបានធ្វើរួចហើយ ថាមិនទៀងក្តី ថាជាទុក្ខក្តី ថាជាអនត្តាក្តី កិច្ចដែលបានធ្វើរួចហើយនោះ រមែងមិនរលត់ទៅ តាម​ប្រការ​ដូច​ពោល​ខាង​លើ​មក​នេះ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមរម្យហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ៣

បញ្ហាសួរដល់ញាណនិងបញ្ញា ឈ្មោះថា ញាណបញ្ញាបញ្ហា ។

ពាក្យថា អ្នកណាមានញាណកើតឡើង បានសេចក្តីថា ព្រះយោគាវចរណាមានញាណ គឺ វិបស្សនាញាណ ឬមានមគ្គញាណ ដែលមានវិបស្សនាញាណ នោះជាហេតុកើតឡើងហើយ។ ធម្មជាតិ​តែ​មួយ បញ្ញានោះឯងឈ្មោះថា ញាណ ដោយអត្ថន័យថា “ ដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹង ” ឈ្មោះថា បញ្ញា ដោយអត្ថន័យថា “ ដឹងដោយប្រការទាំងឡាយ ” ។

ពាក្យថា អ្នកនោះឈ្មោះថាមានបញ្ញាកើតឡើងហើយ បានសេចក្តីថា ព្រះយោគាវចរនោះ ឈ្មោះថាមានបញ្ញា គឺ វិបស្សនាបញ្ញា ឬ មានមគ្គបញ្ញា ដែលមានវិបស្សនាបញ្ញានោះ ជា​ហេតុ​កើត​ឡើង​ហើយ។

ពាក្យថា ក្នុងវិជ្ជាសិល្បៈដែលមិនធ្លាប់ដឹង បានសេចក្តីថា នៅអាចវង្វេង គឺ នៅអាចមិនដឹងក្នុងវិជ្ជាសិល្បៈទាំងឡាយ ដែលមិនធ្លាប់ដឹងពីមុន ជាការងារសិល្បៈក្នុងផ្លូវលោកក្តី ជា​ការងារ​សិល្បៈ​គឺ​ធម៌​និង​វិន័យ​ក្តី ព្រោះមិនធ្លាប់បានសន្សំចំណេះដឹងទុក អំពីការរៀននិងការសាកសួរបែបនេះថា “អ្វីទៅ...? យ៉ាងម៉េចទៅ...? យ៉ាងនេះឬទេ...? មិនមែនយ៉ាងនេះឬយ៉ាងណា...? ” ជា​ដើម ក្នុង​វិជ្ជា​សិល្បៈ​ទាំងនោះ។

ពាក្យថា ក្នុងឈ្មោះឬបញ្ញត្តិដែលមិនធ្លាប់បានឮ បានសេចក្តីថា អ្នកមានញាណឬបញ្ញានោះ នៅជាបុថុជ្ជនក្តី ជាព្រះសេក្ខៈក្តី ឬជាព្រះអរហន្តក្តី ក៏នៅអាចវង្វេង គឺ អាចនៅមិនដឹង ក្នុង​ឈ្មោះ បញ្ញត្តិ សមញ្ញា វោហារ ភាសា ពាក្យហៅគ្នា ដែលមិនធ្លាប់បានឮ គឺ មិនធ្លាប់បានស្តាប់ពីមុនបែបនេះថា ឈ្មោះថាអ្វី...? ហៅថាអ្វី...? គេនាំគ្នាហៅថាយ៉ាងដូចម្តេច...? យ៉ាង​នេះ​ឬ...? មិន​មែន​យ៉ាងនេះឬ...? ជាដើម។

ពាក្យថា កិច្ចដែលបញ្ញានោះបានធ្វើរួចហើយ បានសេចក្តីថា ការដឹងឈ្មោះថា ជាកិច្ចរបស់បញ្ញា ក៏កិច្ចនោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅ ដោយប្រការ ២ គឺ ធ្វើលក្ខណៈឱ្យបង្ហាញតាមការពិត ១ លះ​សេចក្តី​វង្វេង​ដែល​បិទ​បាំង​លក្ខណៈ​ទាំង​នោះ ១។ ក្នុងបញ្ហានេះ ព្រះថេរៈពោលសំដៅយកវិបស្សនាបញ្ញាជាសំខាន់ ( បើជាមគ្គបញ្ញារមែងធ្វើកិច្ច ៤ យ៉ាង ក្នុងបណ្តាកិច្ចនៃអរិយសច្ចៈ ៤ មានការ​កំណត់​ដឹង​នូវ​ទុក្ខ ជាដើម)។

ពាក្យថា ភាពវង្វេងរមែងរលត់ទៅនៅទីនោះនោះឯង គឺ សេចក្តីវង្វេងរមែងរលត់ទៅ ក្នុងទីដែលខ្លួនកើត គឺ ក្នុងខ្លួនព្រះយោគាវចរនោះ នោះឯង ។ ប្រៀបដូចជា ពេល​តាំង​ប្រទីប​ក្នុង​ផ្ទះ​ងងឹត ប្រទីប​រមែង​ញ៉ាំង​ឱ្យប្រាកដឡើង អ្នកដែលមានភ្នែកល្អ ទើបសម្លឹងឃើញរូបទាំងឡាយបាន ថែមទាំងរមែងកម្ចាត់ភាពងងឹតឱ្យអស់ទៅក្នុងពេលតែមួយ មិនមុនមិនក្រោយគ្នា យ៉ាង​ណា​មិញ ពេល​គ្រាន់​តែ​ញាណ​ឬ​បញ្ញា​កើត​ឡើង​ប៉ុណ្ណោះ ញាណឬបញ្ញាដែលកើតឡើងនោះ រមែងធ្វើលក្ខណៈ មានអនិច្ចលក្ខណៈ ( លក្ខណៈដែលមិនទៀង ) ជាដើម ឱ្យ​ប្រាកដ​ឡើង។ អ្នក​មាន​បញ្ញា​ទើប​ឃើញ ទើប​ដឹង​តាម​ការ​ពិត​ថា ប្រការ​នេះ​មិន​ទៀង​ជា​ដើម ថែម​ទាំង​រមែង​កម្ចាត់​ភាព​វង្វេងឱ្យអស់ទៅក្នុងពេលតែមួយ មិនមុនមិនក្រោយគ្នា ដូចនោះដែរ។

ពាក្យថា កិច្ចដែលបញ្ញានោះ បានធ្វើរួចហើយថា មិនទៀង។ ល។ កិច្ចដែលបានធ្វើរួចហើយនោះ ពុំមានរលត់ទៅទេ បានសេចក្តីថា កិច្ច ២ យ៉ាង គឺការធ្វើលក្ខណៈ មាន​អនិច្ច​លក្ខណៈ​ជា​ដើម ឱ្យ​ប្រាកដ​ឡើង គឺឱ្យឃើញជាក់ច្បាស់ថា ប្រការនេះមិនទៀង ជាដើម ក៏ដោយ ការលះភាពវង្វេងគឺភាពមិនដឹងក៏ដោយ ដែលបញ្ញាបានធ្វើរួចហើយនោះ ឈ្មោះ​ថា​ពុំ​មាន​រលត់​ទៅ​ទេ។ ព្រោះ​ហេតុ​អ្វី? ព្រោះ​ហេតុ​ថា ប្រសិន​បើ​កិច្ច​ដែល​ធ្វើ​រួច​ហើយ​នោះ រលត់ទៅដូចបញ្ញានោះ លក្ខណៈដែលប្រាកដរួចហើយ ក៏នឹងវិលត្រឡប់មកមិនប្រាកដឱ្យឃើញ គឺ ត្រូវ​បិទ​បាំង​ទុក​ដូច​ដើម​ទៀត។ ភាព​វង្វេង​ក៏​នឹង​វិល​ត្រឡប់​មក​ទៀត ព្រះយោគាវចរក៏នឹងត្រឡប់មកជាមនុស្ស ដែលមិនដឹងថា ប្រការនេះទៀងឬមិនទៀង ជាដើម ដូចមុនទៀត ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះ​ពុំ​មាន​វិបរិត​ត្រឡប់​ត្រឡិន​យ៉ាង​នេះ កិច្ចដែលបញ្ញាបានធ្វើរួចហើយនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនរលត់ទៅ ។

ក្នុងឧបមាក្រោយ ៗ មានឧបមាស្តីអំពីពាងទឹក ៥ ពាង ជាដើម ព្រះនាគសេនលើកឡើងមក ជារឿងប្រៀបធៀប ឱ្យឃើញនូវការធ្វើកិច្ច របស់បញ្ញា ដែលដំណើរទៅ ព្រម​ជាមួយ​នឹង​ឥន្ទ្រិយ​៤​យ៉ាង​ផ្សេង​ទៀត​មាន​សទ្ធា ជាដើម ដែលជាបរិវារ ។ ខ្លឹមសារក្នុងឧបមាទាំងនោះ មានអត្ថន័យរាក់ ស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ ៕

បញ្ហាទី ៤ - បដិសន្ទហនបុគ្គលវេទិយនប្បញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់អង្គណានឹងមិនបដិសន្ធិ (នឹងមិនកើតក្នុងភពថ្មីតទៅទៀត) លោកម្ចាស់អង្គនោះនឹងនៅតែសោយទុក្ខវេទនាផ្សេងៗដែរឬទេ?”

ព្រះថេរៈ ថ្វាយវិសជ្ជនាថា “ លោកនៅសោយទុក្ខវេទនាខ្លះ និងមិនសោយទុក្ខវេទនាខ្លះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សោយទុក្ខវេទនាអ្វី ? មិនសោយទុក្ខវេទនាអ្វី ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ សោយទុក្ខវេទនាផ្លូវកាយ មិនសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវចិត្ត ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ លោកសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវកាយ យ៉ាងដូចម្តេច មិនសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវចិត្តយ៉ាងដូចម្តេច ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ ហេតុណា បច្ច័យណា រមែងមានដើម្បីការកើតឡើងនៃទុក្ខវេទនាផ្លូវកាយ ព្រោះហេតុនោះ បច្ច័យនោះ នៅមិនទាន់រម្ងាប់ទៅ ទើបលោកនៅសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវកាយ។ ហេតុ​ណា បច្ច័យ​ណា រមែង​មាន​ដើម្បី​ការ​កើត​ឡើង នៃទុក្ខវេទនាផ្លូវចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ បច្ច័យនោះរម្ងាប់ទៅ ទើបលោកមិនសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវចិត្ត ។ សូមថ្វាយព្រះពរ ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​បាន​ត្រាស់​ព្រះ​ភាសិត​នេះ​ថា “សោ ឯកំ វេទនំ វេទេតិ កាយិកំ ន ចេតសិកំ – ភិក្ខុអង្គនោះ រមែងសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវកាយតែមួយមុខ មិនសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវចិត្ត ” ដូចនេះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន ព្រោះហេតុអ្វីទើបលោកនៅសោយទុក្ខវេទនា ម្តេចមិនបរិនិព្វានទៅ (ដើម្បីឲ្យមិនបាច់នៅសោយទុក្ខវេទនាផ្លូវកាយនោះដូចនេះ) ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ លោកដែលជាព្រះអរហន្តពុំមានសេចក្តីរីករាយឬខឹងសម្បាទេ ម៉្យាងវិញទៀត ព្រះអរហន្តទាំងឡាយជាបណ្ឌិត រមែងមិនធ្វើខន្ធ ដែល​នៅមិនទាន់​ទុំ​ជោរ ឱ្យ​ជ្រុះ​នោះ​ទេ រមែង​រង់​ចាំ​ភាព​ទុំ​ជោរ​នៅ​ឡើយ។ សូមថ្វាយព្រះពរ ព្រះធម្មសេនាបតីសារីបុត្តត្ថេរ បាន​ភាសិតសេចក្តីនេះទុកថា ៖

នាភិន្នទាមិ មរណំ នាភិន្នទាមិ ជីវិតំ ។ ល។
កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ សម្បជានោ បតិស្សតោ (១)

ប្រែថា ៖ យើងមិនរីករាយសេចក្តីស្លាប់ យើងមិនរីករាយសេចក្តីរស់ ប៉ុន្តែយើងបានតែរង់ចាំប៉ុណ្ណោះ ដូចដែលអ្នកស៊ីឈ្នួលរង់ចាំថ្លៃឈ្លួល ដូចនេះ ។ យើងមិនរីករាយសេចក្តីស្លាប់ យើង​មិន​រីក​រាយ​សេចក្តី​រស់ ប៉ុន្តែយើងមានស្មារតីចំពោះមុខ មានសម្បជញ្ញៈ បានតែរង់ចាំវេលា ប៉ុណ្ណោះ ។ ដូចនេះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ៤

ឈ្មោះបញ្ហាទី ៤ នេះ ក្នុងអដ្ឋកថាជា នប្បដិសន្ទហនបុគ្គលវេទិយនប្បញ្ហា ប្រែថា “ បញ្ហាស្តីអំពីការសោយវេទនារបស់បុគ្គលអ្នកដែលមិនបដិសន្ធិ ” ដែលគួរតែត្រឹមត្រូវជាង ។

ពាក្យថា លោកម្ចាស់អង្គណានឹងមិនបដិសន្ធិ ? បានសេចក្តីថា លោកម្ចាស់ ដែលជាព្រះអរហន្តអង្គណានឹងមិនបដិសន្ធិ?

ពាក្យថា ព្រោះនៅមិនទាន់រម្ងាប់ទៅ គឺ ព្រោះនៅមិនទាន់រលត់ទៅ បានសេចក្តីថា ពេលព្រះអរហន្តនៅមានជីវិតនៅឡើយ កាយប្រសាទក៏នៅដំណើរការ នៅមិនទាន់រលត់ទៅ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ពេល​មាន​ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍​ដែល​មិន​ជា​ទី​ប្រាថ្នា ដូចជា ក្តៅពេក ត្រជាក់ពេក រឹងពេក ជាដើម មកទង្គិចកាយ លោកក៏រមែងកើតមានការឈឺចាប់ ពេលមានធាតុភ្លើងមក ប៉ះ​នឹង​ផ្ទៃ​ក្រពះ​ក្នុង​គ្រា​ដែល​ត្រូវ​បរិភោគ​អាហារ ប៉ុន្តែ​មិន​ទាន់​បាន​បរិភោគ លោក​ក៏​កើត​មាន​ភាព​ស្រេក​ឃ្លាន។ នៅពេលទ្រង់កាយក្នុងឥរិយាបថនោះយូរ លោកក៏កើតមានការឈឺរួយស្រពន់យ៉ាងនេះ ជា​ដើម។ ការ​ឈឺ​ចាប់​ជា​ដើម ដែល​កើត​ឡើង ឈ្មោះ​ថា ទុក្ខ​វេទនា​ផ្លូវ​កាយ។ ព្រោះហេតុគឺ កាយប្រសាទនៅមិនទាន់រម្ងាប់ ទើបលោកនៅសោយទុក្ខវេទនាទាំងនោះ។

ពាក្យថា ព្រោះរម្ងាប់ទៅ គឺ ព្រោះរលត់ទៅ សេចក្តីថាទុក្ខវេទនាផ្លូវចិត្តដែលហៅថា ទោមនស្ស មានទោសៈជាហេតុ ក្នុងឋានៈជាឫសកែវ មានធម្ម-ជាតិកើតរួមជាមួយផ្សេង ៗ ទៀត មាន​ផស្សៈ វិតក្ក វិចារ ជា​ដើម ជា​បច្ច័យ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​អ្នក​ឧបត្ថម្ភ។ ព្រោះហេតុនិងបច្ច័យទាំងនោះរម្ងាប់រលត់ទៅ គឺត្រូវលះដោយអំណាចនៃមគ្គភាវនា ទុក្ខវេទនាគឺទោមនស្សនោះ ទើបរលត់ ទៅ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ទើប​ព្រះ​អរហន្ត​មិន​មាន​ការ​សោយ​ទុក្ខ​វេទនា​ផ្លូវ​ចិត្ត។

ក្នុងព្រះគាថា ពាក្យថា ប៉ុន្តែយើងបានតែរង់ចាំវេលាប៉ុណ្ណោះ បានសេចក្តីថា យើងបានតែរង់ចាំវេលាមរណៈ ដែលនឹងមកដល់ ប៉ុណ្ណោះ ។

ពាក្យថា ដូចអ្នកស៊ីឈ្នួលរង់ចាំថ្លៃឈ្លួល បានសេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាអ្នកស៊ីឈ្នួលរង់ចាំថ្លៃឈ្នួល គឺ វេលាដែលលាភមកដល់ យ៉ាងណាមិញ យើងក៏រង់ចាំវេលាមរណៈ ដែលនឹងមកដល់ ដូចនោះ៕

បញ្ហាទី ៥ - វេទនាបញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន សុខវេទនាជាកុសល ឬជាអកុសល ឬជាអព្យាកត (មិនមែនទាំងកុសលទាំងអកុសល) ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ សុខវេទនាជាកុសលក៏មាន ជាអកុសលក៏មាន ជាអព្យាកតក៏មាន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ វេទនាប្រសិនបើជាកុសលក៏រមែងមិនជាទុក្ខ ប្រសិនបើជាទុក្ខក៏រមែងមិនជាកុសល ពាក្យថា “កុសលក៏ជាទុក្ខ” ដូចនេះ ពិបាកស្តាប់ណាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ព្រះអង្គទ្រង់យល់ សេចក្តីនោះយ៉ាងដូចម្តេច នៅទីនេះមានបុរសម្នាក់ដាក់ដុំដែកក្តៅលើបាតដៃម្ខាង ដាក់​ដុំព្រិល​ត្រជាក់​លើ​បាត​ដៃ​ម្ខាង​ទៀត សូម​ថ្វាយ​ព្រះ​ពរ បាត​ដៃ​របស់​គេ​ត្រូវ​ឆេះ​ខ្លោច​ទាំងសងខាងឬយ៉ាងណា ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ពិតមែន ព្រះគុណម្ចាស់ បាតដៃរបស់គេត្រូវឆេះខ្លោចទាំងសងខាង ”

ព្រះនាគសេន ៖“ សូមថ្វាយព្រះពរ បាតដៃរបស់គេក្តៅទាំងសងខាងឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប៉ុន្តែបាតដៃរបស់គេ ត្រជាក់ទាំង សងខាងឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនមែនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមទ្រង់ជ្រាបផងថា បន្ទូលរបស់ព្រះអង្គត្រូវអាត្មាភាពចាប់ចំណុចខ្សោយបាន ។ ប្រសិនបើដុំដែកក្តៅប៉ុណ្ណោះ អាចដុតកម្លោចបាន ប៉ុន្តែ​បាតដៃរបស់​គេមិនបាន​ក្តៅ​ទាំង​សង​ខាង ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ព្រះ​តម្រាស់​របស់​ព្រះអង្គ (ដែលថា “ ពិតមែន ព្រះគុណម្ចាស់ បាតដៃរបស់គេត្រូវឆេះខ្លោចទាំងសងខាង ” ) រមែងពិបាកស្តាប់ណាស់ ។ ប្រសិន​បើដុំព្រិល​ត្រជាក់​ប៉ុណ្ណោះ អាច​ដុត​កម្លោច​បាន ប៉ុន្តែ​បាត​ដៃ​របស់​គេ​មិន​បាន​ត្រជាក់​ទាំង​សង​ខាង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះតម្រាស់របស់ព្រះអង្គរមែងពិបាកស្តាប់ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ បាត​ដៃ​របស់​គេ​ឆេះ​ខ្លោច​ទាំង​សង​ខាង​យ៉ាង​ដូច​ម្តេច? ព្រោះថា បាតដៃរបស់គេមិនបានក្តៅទាំងសងខាង និងមិនបានត្រជាក់ទាំងសងខាងបាតដៃម្ខាងក្តៅ បាតដៃម្ខាងត្រជាក់ ក៏ប៉ុន្តែ​ដៃ​ទាំងពីរ​ត្រូវ​ឆេះ​ខ្លោច ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ព្រះ​តម្រាស់របស់ព្រះអង្គរមែងពិបាកស្តាប់ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់នឹងឆ្លងឆ្លើយជាមួយព្រះគុណម្ចាស់ ដែលជាកំពូលវាទៈបាននោះទេ សូមព្រះគុណម្ចាស់ មេត្តាអធិប្បាយផងចុះ ”

បន្ទាប់ពីនោះ ព្រះថេរៈ ក៏បានថ្វាយវិសជ្ជនា ធ្វើឱ្យព្រះចៅមិលិន្ទឱ្យទ្រង់បានយល់ ដោយសម្តីដែលប្រកបដោយអភិធម្ម យ៉ាងនេះថា ៖

“សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ គេហនិស្សិតសោមនស្ស ( សោមនស្ស អាស្រ័យផ្ទះ ) មាន ៦ យ៉ាងទាំងនេះ,នេក្ខម្មនិស្សិតសោមនស្ស ( សោមនស្ស អាស្រ័យនេក្ខម្មៈ) ក៏មាន ៦ យ៉ាង, គេហនិស្សិត​ទោមនស្ស(ទោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ) ក៏មាន ៦ យ៉ាង, នេក្ខម្មនិស្សិតទោមនស្ស (ទោមនស្សអាស្រ័យនេក្ខម្មៈ) ក៏មាន ៦ យ៉ាង, គេហនិស្សិតឧបេក្ខា (ឧបេក្ខាអាស្រ័យផ្ទះ) ក៏មាន ៦ យ៉ាង, នេក្ខម្មនិស្សិតឧបេក្ខា(ឧបេក្ខាអាស្រ័យនេក្ខម្មៈ)ក៏មាន ៦ យ៉ាង ។ វេទនាមាន ៦ ជំពូកទាំងនេះ វេទនាជាអតីតក៏មាន ៣៦ វេទនាជាអនាគតក៏មាន ៣៦ វេទនា​ជា​បច្ចុប្បន្ន​ក៏​មាន​៣៦​ដែរ។ សរុបវេទនាទាំងអស់នោះចូលគ្នាមានវេទនា ១០៨ ” ជាដើម ។

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ៥

បញ្ហាទាក់ទងនឹងវេទនា ឈ្មោះថា វេទនាបញ្ហា ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា “ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខម-សុខំ វា តម្បិ ទុក្ខំ (១) - វេទនា សុខក៏ដោយ ទុក្ខក៏ដោយ អទុក្ខមសុខ​ក៏​ដោយ វេទនា​ទាំង​នោះ ក៏ជាទុក្ខ ” ដូចនេះ មានសេចក្តីថា វេទនាគ្រប់យ៉ាងជាសេចក្តីទុក្ខ ។ ពិតដូចនោះ សុខវេទនា ក៏ចាត់ថាជាទុក្ខ ព្រោះជា វិបរិណាមទុក្ខ (ទុក្ខគឺ សភាព​ដែល​ប្រែប្រួល​ទៅ គឺ រលត់​ទៅ​អស់​ទៅ ព្រោះ​ជា​របស់​មិន​ទៀង)។ ទុក្ខវេទនា ក៏ចាត់ថាជាទុក្ខ ព្រោះជា ទុក្ខទុក្ខ (ទុក្ខ គឺ សភាវៈដែលសត្វទាំងឡាយពិបាកទ្រាំ)។ ឧបេក្ខាវេទនាក៏ចាត់ថាជាទុក្ខ ព្រោះ​ជា សង្ខារ​ទុក្ខ (ទុក្ខ គឺសភាពដែលសង្ខារទាំងឡាយ ត្រូវគាបសង្កត់ ដោយការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ)។ វេទនាទាំងឡាយផ្សេងៗ ដែលបែកចេញដោយជាតិ ដោយ​ភូមិ ជាដើម បាន​ជា​ច្រើន​ទាំង​អស់​នោះ ចាត់​ចូល​ក្នុង​វេទនា​៣ យ៉ាង​ទាំង​នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ វេទនាទាំងឡាយទាំងពួង សុទ្ធតែជាទុក្ខវេទនា ទោះជាកុសលក៏ជាទុក្ខ ពោល គឺ សុខវេទនា​ដែល​ជា​កុសល រមែង​ជា​វិបរិណាម​ទុក្ខ យ៉ាងនេះ ជាដើម ។

ព្រះចៅមិលិន្ទទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងព្រះទ័យយ៉ាងនេះថា “ វេទនា ប្រសិនបើជា អកុសល ពោលថា ជាទុក្ខ ក៏សមរម្យនឹងស្តាប់បាន ព្រោះជារបស់មិនជាទីប្រាថ្នា ។ ប៉ុន្តែ​វេទនា​ប្រសិន​បើ​ជា​កុសល ដែល​ជា​សភាព​បដិបក្ខ​ចំពោះ​អកុសល​គ្រប់យ៉ាង ការដែលពោលថា ជាទុក្ខ ដូចគ្នានឹងអកុសលនោះទៀតនេះ មិនគួរឱ្យស្តាប់ឡើយ ” ដូចនេះ ទើបត្រាស់ថា “ ពាក្យថា កុសល​ក៏​ជា​ទុក្ខ​ដូច​នេះ ពិបាកស្តាប់ណាស់ ” ដូចនេះ ។

ពាក្យថា ប្រសិនបើដុំដែកក្តៅប៉ុណ្ណោះ អាចដុតកម្លោចបាន ប៉ុន្តែបាតដៃរបស់គេមិនបានក្តៅទាំងសងខាង បានសេចក្តីថាប្រសិនបើដុំដែកក្តៅប៉ុណ្ណោះ អាច​មានសមត្ថភាព​ដុត​កម្លោច​បាន ហើយ​ដុំ​ព្រិល​មិន​អាច​មាន​សមត្ថភាព​ដុត​កម្លោច​បាន​នោះ ប៉ុន្តែបាតដៃរបស់គេមិនបានក្តៅទាំងសង ខាង ព្រោះម្ខាងទៀតមានដុំព្រិលដាក់នៅលើបាតដៃ ព្រោះ​ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​ដៃ​ដែល​មាន​ដុំ​ព្រិល​ដាក់​ពី​លើ​នោះ ក៏ឆេះខ្លោចដូចគ្នា?។

ពាក្យថា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះតម្រាស់របស់ព្រះអង្គរមែងពិបាកស្តាប់ បានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះតម្រាស់របស់ព្រះអង្គដែលថា “ ពិតមែន ព្រះគុណម្ចាស់ បាតដៃរបស់គេ ត្រូវ​ឆេះ​ខ្លោច​ទាំង​សង​ខាង ” ដូចនេះ រមែងពិបាកស្តាប់ ព្រោះកាលណាដៃដែលមានរបស់ក្តៅដាក់ពីលើទើបត្រូវឆេះខ្លោចបាន បើដូចនេះ ដៃដែលមានរបស់ត្រជាក់ដាក់ពីលើ ក៏​មិន​គួរ​នឹង​ឆេះ​ខ្លោច​ទៅ​ដែរ​នោះ​ទេ។ ចំណែក ពាក្យថា ប្រសិនបើដុំព្រិលប៉ុណ្ណោះ អាចដុតកម្លោចបាន ជាដើម គួរជ្រាបតាមអត្ថន័យដូចពោលខាងលើ ។

បណ្ឌិតគួរជ្រាបការប្រៀបធៀបដោយឧបមាយ៉ាងនេះថា ប្រៀបបីដូចដុំដែកក្តៅ និងដុំព្រិលត្រជាក់ ទោះជាមានចំណែកខុសគ្នា ដោយលក្ខណៈដែលក្តៅ និងត្រជាក់ ។ ទោះជា​យ៉ាង​នោះ​ក្តី ពេល​ដាក់​លើ​ដៃ​ម្ខាង​ៗ វត្ថុទាំងនោះក៏ឈ្មោះថា មានចំណែកដូចគ្នា ដោយការដុតកម្លោចឱ្យឆេះខ្លោចបានដូចគ្នា ។ យ៉ាងណាមិញ កុសលវេទនា និង អកុសលវេទនា ទោះជា​មាន​ចំណែក​ខុស​គ្នា​ដោយ​ជាតិ គឺកុសល និង​អកុសល ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី វេទនាទាំង ២ នេះ មានឈ្មោះថា មានចំណែកដូចគ្នាដែរ សុទ្ធតែជាសេចក្តីទុក្ខ រក​សុខ​ឬ​សារៈ​ប្រយោជន៍​អ្វី​ក៏​មិន​មាន ដូច​នោះដែរ។

ពាក្យថា សូមថ្វាយព្រះពរ គេហនិស្សិតសោមនស្សមាន ៦ យ៉ាង ទាំងនេះ បានសេចក្តីថា សោមនស្សដែលកើតឡើង ចំពោះបុគ្គលដែលបានឥដ្ឋារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ដែលគួរឱ្យប្រាថ្នា) មាន ៦ យ៉ាង គឺ រូប សំឡេង ក្លិន រស ផោដ្ឋព្វៈ និងធម៌ ដែលគួរឱ្យស្រឡាញ់ គួរឱ្យពេញចិត្ត គួរឱ្យចូលចិត្ត ឬទោះជាមិនទាន់បាន ប៉ុន្តែសង្ឃឹមថានឹងបាន ឬ​ទោះជានឹក​ដល់​ឥដ្ឋារម្មណ៍​ដែល​ធ្លាប់​បាន ដែល​រលត់​ទៅ​ហើយ​ក្តី ឈ្មោះថា គេហនិស្សិតសោមនស្ស មាន ៦ យ៉ាង តាមអារម្មណ៍ទាំងនោះឯង ជាសោមនស្សអាស្រ័យកាមគុណកើតឡើងដោយពាក្យថា “ គេហៈ-ផ្ទះ ” នៅទីនេះ ជាឈ្មោះហៅ កាមគុណ ទាំងឡាយ ។

សោមនស្សកើតឡើងចំពោះបុគ្គល ដែលឃើញដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវថា អារម្មណ៍ ៦ មានរូបជាដើមទាំងនោះ មិនទៀង មានការប្រែប្រួល មានការរសាយទៅ មានការរលត់ទៅជាធម្មតា រួចរីករាយសប្បាយចិត្តថា “ យើងនឹងផុតពីជរា មរណៈ ពីទុក្ខទាំងពួង ដោយបដិបទាដែលយើងបានបំពេញនេះ យើងហ្ន៎ យើងជាអ្នកមានចំណែកដឹងនូវធម៌ ឃើញនូវធម៌ ដែល​ព្រះ​អរិយ​ជា​ម្ចាស់​ទាំង​ឡាយ ដឹងហើយ ឃើញហើយនោះហ្ន៎ ” ដូចនេះ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មនិស្សិតសោមនស្ស ។ ក្នុងទីនេះ លោកហៅកុសលគ្រឿងចេញពីកាម គឺ វិបស្សនាបញ្ញាថា “ នេក្ខម្មៈ ” ។

ទោមនស្សកើតឡើងចំពោះបុគ្គលជួបអនិដ្ឋារម្មណ៍ ( អារម្មណ៍ដែលមិនគួរឱ្យប្រាថ្នា ) មានរូបដែលមិនស្អាត មិនប្រណីត មិនគួរឲ្យស្រឡាញ់ មិន​គួរឱ្យចូលចិត្ត ជាដើម ឈ្មោះថា គេហនិស្សិតទោមនស្ស។ ទោមនស្សកើតឡើងចំពោះបុគ្គលធ្វើវិបស្សនាបញ្ញា ឱ្យកើតឡើងបានឃើញ ដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវថា អារម្មណ៍ ៦ មានរូបជាដើមទាំងនោះ ជា​របស់​មិន​ទៀង ជាដើម ។ ប៉ុន្តែ ពេលមិនអាចធ្វើបញ្ញាឱ្យឈានទៅមុខរហូតសម្រេចមគ្គផលបាន ទោះជាអាស្រ័យពេលវេលាដ៏យូរលង់ទៅហើយក្តី ក៏រមែងមិនសប្បាយចិត្ត សោកសៅ កើតទុក្ខ ថា “ ច្បាស់ជាយើងមិនអាចទៅកាន់អរិយភូមិក្នុងអត្តភាពនេះ ជាមិនខាន យើងត្រូវស្លាប់ទៅ ទាំងនៅជាបុថុជ្ជន ” ដូចនេះ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មនិស្សិតទោមនស្ស ។ គួរជ្រាប គេហនិស្សិត​ឧបេក្ខា និងនេក្ខម្មនិស្សិតឧបេក្ខា ក្នុងគ្រាដែលប្រារឰឥដ្ឋារម្មណ៍មធ្យម ឬ សូម្បីអនិដ្ឋារម្មណ៍មធ្យម តាមន័យដូចពោលខាងលើ ។ មានប្រការខុសគ្នា គ្រាន់តែនោះជាសោមនស្ស ឬ ទោមនស្ស ប៉ុន្តែនេះជាឧបេក្ខា ។ វេទនានេះលោកហៅថា ឧបេក្ខា ក៏ព្រោះមានភាពព្រងើយ មិនសុខ មិនទុក្ខ មិនត្រេកអរ មិនកើតទុក្ខក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ។

គេហនិស្សិតសោមនស្សមាន ៦ យ៉ាង តាមអារម្មណ៍ដែលមាន ៦ យ៉ាង យ៉ាងណា ទោះជាវេទនា ៥ យ៉ាងទៀត មាននេក្ខម្មនិស្សិតសោមនស្ស ជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ ។ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ទើប​សរុប​ជា​វេទនា ៣៦ យ៉ាង ជាអតីត ៣៦ ជាអនាគត ៣៦ ជាបច្ចុប្បន្ន ៣៦ ទើបសរុបជាវេទនា ១០៨ យ៉ាង ដូចនេះ ” ៕

បញ្ហាទី ៦ - នាមរូបឯកត្តនានត្តប្បញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន នរណាបដិសន្ធិ ? ”

ព្រះថេរៈ ថ្វាយវិសជ្ជនាថា “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ គឺ នាមរូបបដិសន្ធិ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ នាមរូបនេះ ឬ បដិសន្ធិ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មិនមែននាមរូបនេះទេ ដែលបដិសន្ធិ សូមថ្វាយព្រះពរ បុគ្គលរមែងធ្វើកម្មល្អខ្លះ អាក្រក់ខ្លះ ដោយសារនាមរូបនេះ ទើបនាមរូបផ្សេងបដិសន្ធិ ព្រោះ​កម្ម​នោះ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ ប្រសិនបើនាមរូបនេះមិនបានបដិសន្ធិទេ បុគ្គលនោះនឹងជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន មិនថាអ៊ីចឹងឬ ? ”

ព្រះថេរៈ ថ្វាយវិសជ្ជនាថា “ ប្រសិនបើនាមរូបមិនអាចបដិសន្ធិបាន គេគួរតែជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ តែដោយហេតុថា នាមរូបរមែងបដិសន្ធិ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ គេ​មិន​អាច​ជា​អ្នក​រួច​ផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបានឡើយ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមា ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់លួចផ្លែស្វាយរបស់បុរសម្នាក់ទៅ បុរសជាម្ចាស់ស្វាយទើបចាប់ខ្លួនបុរសនោះ ហើយនាំចូលគាល់ព្រះរាជា ក្រាបទូលថា “ ក្រាប​ទូល ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ជា​សម្មតិទេព នាយម្នាក់នេះលួចផ្លែស្វាយរបស់ទូលបង្គំ ក្រាបទូល ” ។ បុរសអ្នកលួចផ្លែស្វាយនោះទើបក្រាបទូលថា “ ក្រាបទូល ព្រះអង្គទ្រង់ជាសម្មតិទេព ទូល​បង្គំ​មិន​បាន​លួច​ផ្លែ​ស្វាយ​របស់នាយម្នាក់នេះទេ ផ្លែស្វាយដែលនាយម្នាក់នេះដាំ ( រហូតដុះឡើងមកជាដើមស្វាយ នាពេលក្រោយ ) ជាផ្លែស្វាយផ្សេង រីឯផ្លែស្វាយដែលទូលបង្គំបេះមក ជា​ផ្លែ​ស្វាយ​ផ្សេង​ទៀតទេតើ ទូលបង្គំមិនគួរជាអ្នកត្រូវទទួលទោសទេ ក្រាបទូល ” ដូចនេះ ។ សូមថ្វាយព្រះពរ បុរសជាអ្នកលួចផ្លែស្វាយនោះ គួរជាអ្នកត្រូវទទួលទោស ឬយ៉ាងណា?”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖“ ពិតមែន ព្រះគុណម្ចាស់ គេគួរតែជាអ្នកទទួលទោស ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ ព្រោះហេតុអ្វីឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ បុរសជាអ្នកលួចផ្លែស្វាយនោះ អាចពោលយ៉ាងនេះបាន ក៏ពិតមែន ព្រះគុណម្ចាស់ បុរសនោះនិយាយទម្លាក់ទៅផ្លែស្វាយមុនមិនបានទេ គេ​គួរតែជា​អ្នក​ត្រូវ​ទទួល​ទោស ព្រោះ​ផ្លែ​ស្វាយ​ក្រោយ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះដែរ បុគ្គលរមែងធ្វើកម្មល្អខ្លះអាក្រក់ខ្លះដោយសារនាមរូបនេះ ទើបនាមរូបផ្សេងបដិសន្ធិព្រោះកម្មនោះ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ទើបមិនអាចជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ ធ្វើការឧបមាបន្ថែមបន្តិចទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជា បុរសម្នាក់លួចស្រូវសាលីរបស់បុរសម្នាក់ទៀត ៘ លួចអំពៅរបស់បុរសម្នាក់ទៀត ៘ សូម​ថ្វាយ​ព្រះពរ ប្រៀបដូចជា នា​រដូវ​រងា​បុរសម្នាក់បង្កាត់ភ្លើង អាំងភ្លើង មិនទាន់បានពន្លត់ ខ្លួនក៏ដើរទៅ(កន្លែងផ្សេង)បាត់ ភ្លើងនោះបានឆេះស្រែរបស់បុរសម្នាក់ទៀត ។ បុរសអ្នកដែលជាម្ចាស់ស្រែ ទើប​ចាប់​ខ្លួន​បុរស​នោះ ហើយ​នាំ​ចូល​គាល់​ព្រះ​រាជា ក្រាប​ទូល​ថា “ ក្រាបទូល ព្រះអង្គទ្រង់ជាសម្មតិទេព នាយម្នាក់នេះដុតស្រែរបស់ទូលបង្គំ ក្រាបទូល ” បុរសអ្នកបង្កាត់ភ្លើងនោះ ទើបក្រាបទូលថា “ ក្រាប​ទូល ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់ជាសម្មតិទេព ទូល​បង្គំ​មិន​បាន​ដុត​ស្រែ​របស់​នាយ​ម្នាក់​នេះ​ទេ ព្រោះ​ភ្លើង​ដែល​ទូល​បង្គំ​មិន​ទាន់បានពន្លត់ជាភ្លើង មួយ រីឯភ្លើងដែលឆេះស្រែរបស់នាយម្នាក់នេះ ជា​ភ្លើង​មួយ​ទៀត ទូល​បង្គំ​មិន​គួរ​ជា​អ្នក​ត្រូវ​ទទួលទោសទេ ក្រាបទូល ” ដូចនេះ សូមថ្វាយព្រះពរ បុរសអ្នកបង្កាត់ភ្លើងនោះ គួរជាអ្នកត្រូវទទួលទោស ឬយ៉ាងណា ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ពិតមែន ព្រះគុណម្ចាស់ គេគួរតែជាអ្នកទទួលទោស ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ តើព្រោះហេតុអ្វី ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ បុរសអ្នកដុតភ្លើងនោះអាចពោលយ៉ាងនេះបានក៏ពិតមែន ព្រះគុណម្ចាស់ បុរសនោះនិយាយទម្លាក់ទៅភ្លើងមុនមិនបានទេ បុរស​នោះត្រូវជា​អ្នកទទួល​ទោស​ដោយ​សារ​ភ្លើង​ក្រោយ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះដែរ បុគ្គលរមែងធ្វើកម្មល្អខ្លះ កម្មអាក្រក់ខ្លះ ដោយសារនាមរូបនេះ ទើបនាមរូបផ្សេងបដិសន្ធិដោយសារកម្មនោះ ព្រោះហេតុ​នោះ ទើប​មិន​អាច​ជា​អ្នក​រួច​ផុត​ពី​កម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ ធ្វើការឧបមាបន្ថែមបន្តិចទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់កាន់ប្រទីបឈានឡើងលើប្រាសាទ(ផ្ទះ)រួចបរិភោគអាហារ ប្រទីបដែលឆេះនោះក៏ទៅឆាបឆេះស្បូវ ស្បូវដែលឆេះនោះ ក៏ទៅ​ឆាបឆេះ​ផ្ទះ ផ្ទះ​ដែល​ឆេះ​នោះ​ក៏​ទៅ​ឆាប​ឆេះ​ផ្ទះ​ជាច្រើន ។ ពួកអ្នកស្រុកទើបធ្វើការចាប់ខ្លួនបុរសនោះ ហើយពោលសួរយ៉ាងនេះថា “នាយអើយ ហេតុអ្វីទើបនាយដុតផ្ទះជាច្រើនដូចនេះ?” បុរស​នោះ​ទើបពោល(តបទៅអ្នកស្រុក) យ៉ាងនេះថា “ នាយអើយ ខ្ញុំមិនបានដុតផ្ទះទាំងនោះទេ ភ្លើងប្រទីបដែលខ្ញុំបានអាស្រ័យពន្លឺហូបបាយជាភ្លើងមួយ រីឯ​ភ្លើងដែលឆេះ​ផ្ទះទាំងនោះ​ជាភ្លើង​មួយ​ទៀត ” ដូច​នេះ អ្នកទាំង​នោះ​ឈ្លោះ​គ្នា​រួច ក៏នាំគ្នា​មក​កាន់​ព្រះ​រាជ​និវេសន៍​របស់​ព្រះអង្គ សូមថ្វាយព្រះពរ ព្រះអង្គទ្រង់នឹងចាត់ការទទួលពាក្យបណ្តឹងរបស់អ្នកណា ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ របស់អ្នកស្រុក ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ ព្រោះហេតុអ្វីឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ បុរសនោះអាចពោលយ៉ាងនេះបានក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែភ្លើង (ដែលឆេះផ្ទះជាច្រើន)នោះ កើតពីភ្លើងប្រទីបនោះឯង ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាង នោះដែរ នាមរូបមុននឹងស្លាប់ (ក្នុងភពមុន) ជាចំណែកមួយ រីឯនាមរូបគ្រាបដិសន្ធិក៏ជាចំណែកមួយទៀត ។ ប៉ុន្តែ​នាម​រូប (ក្នុងគ្រាបដិសន្ធិ) នោះ ក៏កើតពីនាមរូបមុនស្លាប់នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនអាចជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ ធ្វើការឧបមាបន្ថែមបន្តិចទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប្រៀបដូចជា បុរសម្នាក់បានស្តី ដណ្តឹងក្មេងស្រីម្នាក់ ភ្ជាប់ពាក្យរួចហើយ ក៏ទៅបាត់ ។ សម័យបន្ទាប់មក ក្មេងស្រីនោះធំពេញវ័យ បន្ទាប់​មកក៏មាន​បុរស​ម្នាក់​ទៀត មក​ស្តី​ដណ្តឹង​រួច​រៀប​អាពាហ៍ពិពាហ៍។ បុរស​ម្នាក់​មុន​បាន​ត្រឡប់​មក​វិញ រួចពោលយ៉ាងនេះថា “នែ៎ ! នាយអើយ ព្រោះហេតុអ្វីទើបនាយនាំភរិយារបស់ខ្ញុំទៅ យ៉ាងនេះ?” ដូច​នេះ។ បុរស​ម្នាក់ក្រោយនោះ ទើបពោល​យ៉ាងនេះថា “ ខ្ញុំមិន​បាន​នាំ​ភរិយា​របស់​នាយ​ទៅ​ទេ ក្មេងស្រីវ័យជំទង់ ដែលនាយស្តីដណ្តឹង និងភ្ជាប់ពាក្យទុកនោះ ជាមនុស្សម្នាក់ ក្មេង​ស្រី​ដែល​ធំ​ពេញ​វ័យ ហើយ​ដែល​ខ្ញុំ​ស្តី​ដណ្តឹង និង​ភ្ជាប់​ពាក្យ​ហើយ​នេះ ក៏ជាមនុស្សម្នាក់ទៀត ” ដូចនេះ អ្នកទាំងពីរនោះឈ្លោះគ្នា រួចក៏នាំគ្នាមកកាន់ព្រះរាជនិវេសន៍របស់ព្រះអង្គ សូមថ្វាយព្រះពរ ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​នឹង​ទទួល​ពាក្យ​បណ្តឹង​របស់អ្នកណា ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ របស់បុរសម្នាក់មុន ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ ព្រោះហេតុអ្វី ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ បុរសទី ២ នោះ អាចពោលយ៉ាងនេះបានក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែស្ត្រីដែលពេញវ័យនោះ ក៏កើតចេញពីក្មេងស្រីនោះឯង ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះដែរ នាមរូបមុននឹងស្លាប់ជាចំណែកមួយ រីឯនាមរូបក្នុងគ្រាបដិសន្ធិក៏ជាចំណែកមួយទៀតពិតមែន ប៉ុន្តែនាម​រូប​ក្នុង​គ្រា​បដិសន្ធិ​នោះ ក៏កើតពីនាមរូបមុនស្លាប់នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនអាចជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមាបន្ថែមបន្តិចទៀតផងចុះ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជា បុរសម្នាក់ ទិញទឹកដោះគោឆៅមួយឆ្នាំង ពីដៃអ្នកចិញ្ចឹមគោ ឆ្នាំងទឹកដោះគោនៅក្នុងដៃអ្នកចិញ្ចឹមគោនៅឡើយ (នៅមិន​ទាន់​ទទួល​យក​ទៅ) ពោលថា “ស្អែកនេះ ខ្ញុំនឹងមកទទួលយកទៅ ” ដូចនេះហើយ ក៏ទៅបាត់ ។ ថ្ងៃបន្ទាប់មក ទឹកដោះគោឆៅមួយឆ្នាំងនោះ ក៏ក្លាយជាទឹកដោះគោជូរ ។ បុរស​ម្នាក់នោះ​ត្រឡប់​មក​វិញ រួច​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ថា “ ចូរយកឆ្នាំងទឹកដោះគោឆៅមកឱ្យយើង ” ដូចនេះ អ្នកចិញ្ចឹមគោក៏ប្រគល់ទឹកដោះគោជូរឱ្យទៅ ។ បុរសម្នាក់មុននេះពោលយ៉ាងនេះថា “ខ្ញុំ​មិនបានទិញ​ទឹកដោះគោ​ជូរ​ពី​ដៃ​របស់​នាយ​ទេ ចូរ​យក​ឆ្នាំង​ទឹក​ដោះគោឆៅមកឱ្យខ្ញុំ ” ដូចនេះ ។ នាយចិញ្ចឹមគោនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះថា “ ទឹកដោះគោឆៅរបស់លោក មិន​ដឹង​មក​ពី​អ្វី​ក៏​ក្លាយ​ជា​ទឹកដោះ​គោ​ជូរ​ទៅហើយ ” អ្នកទាំងពីរឈ្លោះគ្នា រួចក៏នាំគ្នាមកកាន់ព្រះរាជនិវេសន៍របស់ព្រះអង្គ សូមថ្វាយព្រះពរ ព្រះអង្គទ្រង់នឹងទទួលពាក្យបណ្តឹងរបស់អ្នកណា ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ របស់អ្នកចិញ្ចឹមគោ ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ ព្រោះហេតុអ្វីឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ បុរសនោះអាចពោលយ៉ាងនេះបានក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែ ទឹកដោះគោជូរនោះ គឺ កើតពីទឹកដោះគោឆៅនោះឯង ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះដែរ នាមរូបមុននឹងស្លាប់ជាចំណែកមួយ រីឯនាមរូបក្នុងគ្រាបដិសន្ធិក៏ជាចំណែកមួយទៀត ។ ប៉ុន្តែនាមរូប​ក្នុង​គ្រា​បដិសន្ធិ​នោះ ក៏កើតពីនាមរូបមុនស្លាប់នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនអាចជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ៦

បញ្ហាស្តីពីភាពតែមួយឬភាពផ្សេងគ្នា នៃនាមរូបឈ្មោះថា នាមរូប-ឯកត្តនានត្តប្បញ្ហា ។ ពេលព្រះរាជាត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន នរណាបដិសន្ធិ ? ” ព្រះថេរៈ​ថ្វាយវិសជ្ជនា​ធ្វើ​ការ​បដិសេធ​សត្វ​បុគ្គល​ដែលបដិសន្ធិថា “ សូមថ្វាយព្រះពរមហាបពិត្រ គឺ នាមរូបបដិសន្ធិ ” ក្នុងពាក្យវិសជ្ជនានោះ ព្រះថេរៈគួរតែពោលថា “ វិញ្ញាណបដិសន្ធិ ” ព្រោះ​ការ​បដិសន្ធិ​ជា​កិច្ច​របស់​វិញ្ញាណ ដែលជាវិបាក (ផល) នៃកម្មល្អ កម្មអាក្រក់ តាមព្រះបាលី ដែលថា បដិសន្ធិ វិញ្ញាណំ ឱក្កន្តិ នាមរូបំ (១) (បដិសន្ធិឈ្មោះថាជាវិញ្ញាណ ការឈានចុះឈ្មោះថា នាម​រូប)។ ប៉ុន្តែលោកបែរជាពោលថា “ នាមរូបបដិសន្ធិ ” ព្រោះបើពោលដូចនេះ ជាការចាត់វិញ្ញាណចូលក្នុងនាមនោះដែរ ព្រោះវិញ្ញាណក៏ជានាមក្ខន្ធមួយ ក្នុង បណ្តានាមក្ខន្ធ ៤ យ៉ាង និង ព្រោះក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ដែលជាខណៈដំបូងនៃភពថ្មីនោះ វិញ្ញាណក៏ដំណើរទៅ រួមជាមួយនាមរូប ។ ទោះជាក្នុងពេលបន្ទាប់មក ក្រោយពីបដិសន្ធិហើយ ក៏ដូចនេះដែរ វិញ្ញាណ និង​នាម​រូប​រមែង​ដំណើរ​ទៅ​ជា​មួយ​គ្នា (ក្នុងទេសនាបដិច្ចសមុប្បាទ ថា “ វិញ្ញាណប្បច្ចយា នាមរូបំ - ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យទើបមាននាមរូប ” នោះ គួរជ្រាបថា លើក​លែងវិញ្ញាណ​ក្ខន្ធ​ក្នុង​ឋានៈ​ជា​បច្ច័យ​ចេញ នាមក្ខន្ធ ៣ ដែលនៅសល់ គឺ វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងសង្ខារក្ខន្ធ ឈ្មោះថា នាមរូប ) ពោលឱ្យងាយស្តាប់គឺ ចិត្តគំនិតគិតនឹកទាំងពួងនោះឯង ហៅថា នាម។ ពាក្យ​ថា នាម ក្នុងទីនេះប្រែថា ធម្មជាតិដែលលំឱនទៅរកអារម្មណ៍ គឺដឹងអារម្មណ៍។ ធម្មជាតិនេះមិនមាននៅក្នុងមនុស្សស្លាប់ទេ ពាក្យថា នាម ក្នុង​ទីនេះ​មិនបាន​សំដៅ​ដល់​នាម​ឈ្មោះ​នោះ​ដែរ។ អត្តភាពរាងកាយ ដែលចម្រើនធំធាត់ សន្សឹមៗ ទៅតាមវ័យជាលំដាប់នោះ ហៅថា រូប ។ ការប្រកាន់យកថា ជាសត្វជាបុគ្គល ដែលក្រៅអំពីនាមរូបនេះ គឺពុំមានទេ ។

ពាក្យថា នាមរូបនេះឬបដិសន្ធិ ? បានសេចក្តីថា នាមរូបដែលកំពុងដំណើរទៅ ក្នុងភពនេះ ឬបន្ទាប់ពីស្លាប់ក៏នឹងបដិសន្ធិ (បន្តភពថ្មី កើតជាថ្មី ) ក្នុងភពខាងមុខ ? ឬថា នាមរូបនេះ សាបសូន្យ​ទៅ​ជា​មួយ​សេចក្តីស្លាប់ នាមរូបផ្សេងបដិសន្ធិ ? ។

ពាក្យថា បុគ្គលរមែងធ្វើកម្មល្អខ្លះ អាក្រក់ខ្លះ ដោយសារនាមរូបនេះ ទើបនាមរូបផ្សេងបដិសន្ធិ បានសេចក្តីថា អាស្រ័យធម្មសន្តតិ ( ធម៌គឺ នាមរូបដែលដំណើរទៅបន្តតគ្នា ) ទើប​កើតមាន​ការ​សន្មត​ថា​សត្វ ថាបុគ្គល ។ កាលណាមានការធ្វើល្អ ធ្វើអាក្រក់ក្នុងគ្រាដែលបន្តគ្នាទៅនោះ កម្មនោះរមែងជាបច្ច័យ បង្កើតនាមរូបផ្សេងឱ្យបដិសន្ធិ គឺ ឱ្យតាំងក្នុងភពថ្មី ។

ពាក្យថា “ ប្រសិនបើនាមរូបនេះ មិនបានបដិសន្ធិទេនោះ បុគ្គលនោះនឹងជា អ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន មិនថាអ៊ីចឹងឬ  ? ” បានសេចក្តីថា បើសត្វ ឬ បុគ្គល គ្មាន​ពិតដោយ​បរមត្ថ ហៅ​នាម​រូប​ដែល​ដំណើរ​បន្ត​គ្នាទៅ​នោះ​ថា ជាសត្វ ជាបុគ្គល ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា បុគ្គលធ្វើកម្មល្អខ្លះអាក្រក់ខ្លះដោយនាមរូបនេះ ទើបមានអត្ថន័យថា នាមរូប​ដែល​ដំណើរ​បន្ត​គ្នា​នោះ​ឯង ជាអ្នកធ្វើកម្មល្អខ្លះ អាក្រក់ខ្លះ ។ បើនាមរូបនេះធ្វើកម្មអាក្រក់ទុក តែនាមរូបផ្សេងបែរជាបដិសន្ធិក្នុងនរក ដោយសារកម្មអាក្រក់នោះ ក៏រមែងឈ្មោះថា បុគ្គល​នោះ​ធ្វើ​កម្ម​អាក្រក់​ទុក តែបុគ្គលផ្សេងជាអ្នកទទួលផលនៃកម្មអាក្រក់នោះ ។ បើដូចនេះ អ្នកណាធ្វើកម្មអាក្រក់ អ្នកនោះក៏ឈ្មោះថា រួចផុតពីកម្មអាក្រក់ គឺ មិន​បាច់​ទទួល​ផល​នៃ​កម្ម​អាក្រក់​ដែល​ខ្លួន​បាន​ធ្វើ។

ពាក្យថា ប្រសិនបើនាមរូបមិនអាចបដិសន្ធិបាន គេក៏គួរជាអ្នករួចផុតពីកម្ម អាក្រក់ទាំងឡាយ ជាដើម បានសេចក្តីថា ប្រសិនបើបុគ្គលទោះជាបានធ្វើកម្មអាក្រក់ ដោយ​សារ​នាមរូប​នេះ​ទុក​ហើយ ក៏មិនមាននាមរូបផ្សេងបដិសន្ធិដែរ គួរពោលបានថា គេគួរជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់ ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះបានធ្វើកម្មអាក្រក់ ដោយសារនាមរូបនេះទុករួចហើយតែម្តង ទើប​មាននាមរូប​ផ្សេង​ទៀត ដោយ​អំណាច​ការ​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ភព​ថ្មី​ដោយ​សារកម្មអាក្រក់ដែលបានធ្វើទុករួចហើយនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនអាចរួចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន។ ការពិត នាមរូបកើតឡើងដោយហេតុច្រើនយ៉ាង មិនមែនចំពោះតែកម្ម ប៉ុណ្ណោះទេ ។ ហេតុទាំងនោះមាន ៤ យ៉ាង គឺ អវិជ្ជា-ការមិនដឹងសច្ចធម៌ ១ តណ្ហា-ចំណង់ ១ ឧបាទាន- ការប្រកាន់មាំ ១ កម្ម- កម្មល្អកម្មអាក្រក់ដែលសត្វបានធ្វើទុក ១។ លោកពោលថា “អវិជ្ជា តណ្ហា ឧបាទានំ កម្មន្តិ ឥមេ ចត្តារោ ធម្មា និព្វត្តកត្តា ហេតុ ” (១) ប្រែថា “ធម៌ ៤ យ៉ាង​ទាំង​នេះ គឺ អវិជ្ជា តណ្ហា ឧបាទាន កម្ម ឈ្មោះថាហេតុនៃនាមរូប ព្រោះជាអ្នកធ្វើឱ្យកើតឡើង” ដូចនេះ។ ប៉ុន្តែព្រះថេរៈពោលដល់កម្មប៉ុណ្ណោះថា ជាហេតុនៃនាមរូប ព្រោះ​លោកមាន​បំណង​ពោល​ចំពោះ​ហេតុ​ជា​ប្រធាន ព្រោះ​ក្នុង​បណ្តា​ហេតុ​ទាំងនោះ កម្មចាត់ទុកថាជាប្រធាន និង ដើម្បីឱ្យសមស្របនឹងពាក្យតវ៉ារបស់ព្រះចៅមិលិន្ទ ដែលត្រាស់ដល់កម្មថា “ ប្រសិន​បើ​នាម​រូប​ផ្សេង​បដិសន្ធិ បុគ្គលក៏គួរជាអ្នករួចផុតពីកម្មអាក្រក់បាន ” ដូចនេះ ។

ក្នុងឧបមាទាំងឡាយនោះ ឧបមាដំបូង ចំណុចសំខាន់របស់ឧបមាមានគ្រាន់តែថា ស្វាយផ្លែក្រោយ ៗ ជាស្វាយដែលបុរសជាម្ចាស់ចម្ការស្វាយ មិនបានដាំដុះទុកពិតមែន ប៉ុន្តែ ព្រោះ​ហេតុ​កើត​ចេញ​ពី​ស្វាយ ដែលបុរសនេះបានដាំដុះទុក ទើបចាត់ទុកថា ជាស្វាយរបស់បុរសជាម្ចាស់ចម្ការនោះ អ្នកដទៃមិនអាចមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងបាន ។ យ៉ាងណាមិញ នាមរូបដែលបដិសន្ធិ រមែង​កើត​ចេញ​ពី​កម្ម​ដែល​បុគ្គល​បាន​ធ្វើ​ទុក ដោយនាមរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅមុនស្លាប់ ដោយអំណាចនៃការវិវឌ្ឍន៍ទៅក្នុងភាពបន្តតគ្នាតែមួយ ។ ព្រោះហេតុនោះ រមែង​ជា​នាមរូប​របស់​បុគ្គល​តែ​មួយ​នោះឯង ពុំមែនជានាមរូបរបស់បុគ្គលផ្សេងនោះទេ ។ ពេលនាមរូបបដិសន្ធិនោះកើតឡើងក្នុងនរក ព្រោះជានាមរូបដែលកើតពីកម្មអាក្រក់ដែលបានធ្វើទុកមុនស្លាប់ ក៏​ឈ្មោះ​ថា បុគ្គលអ្នកធ្វើកម្មអាក្រក់ទុកមុនស្លាប់នោះ ជាអ្នកកើតក្នុងនរក ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនអាចផុតពីកម្មអាក្រក់ទាំងឡាយបាន បានសេចក្តីថា ចាំបាច់ត្រូវទទួលផល នៃ​កម្ម​អាក្រក់​ដែល​ខ្លួន​បាន​ធ្វើទុក។ ចំណែកការដែលលោកធ្វើការឧបមាពោលដល់ពាក្យសម្អាង ដើម្បីឱ្យរួចផុតពីកំហុសរបស់បុគ្គលដែលលួចស្វាយនោះ គឺគ្រាន់តែដើម្បីបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្នុងភាពបន្តតគ្នាតែមួយ តាមទំនាក់ទំនងនៃហេតុនិងផល បុរសអ្នកដាំផ្លែស្វាយមុននោះ រមែងជាម្ចាស់របស់ស្វាយផ្លែក្រោយ ៗ ដែរ ។ បុរសអ្នកលួចស្វាយផ្លែក្រោយ ៗ ទៅ មិន​អាច​អាង​យក​ភាព​ជា​ម្ចាស់​មាន​សិទ្ធិគ្រប់គ្រងស្វាយផ្លែក្រោយ ៗ ដែលខ្លួនលួចទៅ បាននោះទេ ។ ការដែលគេត្រូវទទួលទោស មិនរួចផុតពីទោសទៅនោះ ជាការបង្ហាញឱ្យឃើញថា ស្វាយ​ផ្លែ​ក្រោយ​ៗ ជា​របស់​បុរស​អ្នក​ដាំ​ស្វាយ​ផ្លែ​មុន​យ៉ាង​ពិត​ប្រាកដ បុរសអ្នកលួចយកទៅមិនអាចជំទាស់បានយ៉ាងនេះ ប៉ុណ្ណោះ ដូចនេះ ។ ក្នុងឧបមាដែលនៅសល់ ក៏គួរជ្រាបអត្ថន័យតាមន័យ ដូច​ពោល​ខាង​លើមកនេះ ផងចុះ ៕

បញ្ហាទី ៧ - ថេរបដិសន្ទហនាបដិសន្ទហនប្បញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់នឹងបដិសន្ធិទៀតឬទេ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ កុំអី ប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យដែលព្រះអង្គត្រាស់សួរនោះ ? អាត្មាភាពបានថ្វាយវិសជ្ជនាហើយថា “ ប្រសិន​បើ​អាត្មាភាព​នៅ​ជា​អ្នក​មាន​ឧបាទាន អាត្មាភាព​ក៏​នឹង​បដិសន្ធិ​ទៀត ប្រសិនបើអាត្មាភាពជាអ្នកគ្មានឧបាទាន អាត្មាភាពក៏នឹងមិនបដិសន្ធិទៀត ” ដូចនេះ មិនមែនទេឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមា ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ប្រៀបដូចជា បុរសម្នាក់បានធ្វើការទំនុកបម្រុងព្រះរាជា ព្រះរាជាទ្រង់រីករាយហើយក៏ទ្រង់ផ្តល់ការទំនុកបម្រុងដល់គេ ។ គេជាមនុស្សរីករាយ ពេញ​ប្រៀប​បរិបូរ​ដោយ​កាម​គុណ​ទាំង ៥ ព្រោះការទំនុកបម្រុងនោះ ប្រសិនបើគេប្រាប់ដល់មហាជនថា “ ព្រះរាជាទ្រង់មិនបានធ្វើការតបស្នងអ្វីដល់គេនោះទេ ” ដូចនេះនោះ សូមថ្វាយព្រះពរ បុរស​នោះ​ឈ្មោះ​ថា ជាអ្នកធ្វើត្រឹមត្រូវហើយឬ ? ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ មិនទេ ព្រះគុណម្ចាស់ ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ឧបមាយ៉ាងណា ឧបមេយ្យក៏យ៉ាងនោះ ប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យ ដែលព្រះអង្គត្រាស់សួរសេចក្តីនោះ អាត្មាភាព​បានពោល​ចំពោះ​រឿង​នេះ​រួច​ហើយ​ថា “ ប្រសិនបើអាត្មាភាពនៅជាអ្នកមានឧបាទាន អាត្មាភាពក៏នឹងបដិសន្ធិទៀត ប្រសិនបើអាត្មាភាពជាអ្នកគ្មានឧបាទាន អាត្មាភាពក៏នឹងមិនបដិសន្ធិទៀតទេ ” ដូចនេះ មិនមែនទេឬ?”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ៧

បញ្ហាមានការសួរដល់ការបដិសន្ធិ ឬ មិនបដិសន្ធិនៃព្រះថេរៈ ឈ្មោះថា ថេរបដិសន្ទហនាបដិសន្ទហនប្បញ្ហា ។

ពាក្យថា កុំអី គឺ មិនត្រឹមត្រូវទេ ។

ពាក្យថា ការទំនុកបម្រុង គឺឧបការៈ ។ ក្នុងឧបមា បុរសនោះ ពេលព្រះរាជាទ្រង់ធ្វើឧបការៈតបស្នងដល់ខ្លួន ធ្វើឱ្យខ្លួនពេញចិត្តហើយ ការ​ដែលគេបែរជា​ពោល​ទៅ​កាន់​មនុស្ស​ទាំង​ឡាយ​ថា ព្រះ​រាជា​ទ្រង់​មិន​បាន​ធ្វើ​ការ​ឧបការៈអ្វីដល់យើង​ទេ ដូចនេះនៅពេលក្រោយនោះ ឈ្មោះថា ធ្វើមិនត្រឹមត្រូវ គឺមិនសមរម្យ ។ យ៉ាង​ណាមិញ ប្រការ​ដែល​ព្រះថេរៈ​បាន​ថ្វាយ​វិសជ្ជនា​បញ្ហា​នេះ​ដល់​ព្រះ​រាជា ធ្វើឱ្យព្រះរាជាទ្រង់រីករាយទទួលស្គាល់មុននេះរួចហើយ ក្នុងពេលនេះ ព្រះរាជាទ្រង់បែរជាមកត្រាស់សួរបញ្ហានេះទៀត បីដូច​ព្រះ​ថេរៈ​មិន​បាន​ថ្វាយ​វិសជ្ជនា​មុន​នោះ ក៏​ឈ្មោះ​ថា​ទ្រង់​ធ្វើ​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ គឺមិនសមគួរ ដូចនោះដែរ ៕

បញ្ហាទី ៨ - នាមរូបបដិសន្ទហនប្បញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន ក្នុងពាក្យដែលពោលថា “នាមរូប” នេះ អ្វីគឺនាម ? អ្វីគឺរូប ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ ក្នុងពាក្យថា នាមរូបនោះ ធម្មជាតិដែលគ្រោតគ្រាតគឺ “រូប” ក្នុងពាក្យថា នាមរូបនោះ ចិត្ត និងចេតសិកធម៌ទាំងឡាយ ដែល​ជា​ធម្មជាតិ​ដ៏​សុខុម គឺ “នាម” ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន ព្រោះហេតុអ្វីនាមតែមួយមុខ បដិសន្ធិមិនបាន ឬរូបតែមួយមុខ ក៏បដិសន្ធិមិនបាន យ៉ាងដូចនោះ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ ធម៌ទាំងនេះពឹងពាក់អាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក រមែងកើតឡើងដំណាលគ្នាតែម្តង ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ សូមព្រះគុណម្ចាស់ធ្វើការឧបមា ”

ព្រះនាគសេន ៖ “សូមថ្វាយព្រះពរមហាបពិត្រ ប្រៀបដូចជា បើស៊ុតថ្មី (កើតដំបូង)របស់មេមាន់គ្មាន សូម្បីភ្នាសស៊ុត(ដែលជាទីតាំងអាស្រ័យ)ក៏គ្មាន ។ ក្នុងនោះ ស៊ុតថ្មីក្តី ភ្នាសស៊ុតក្តី ទាំង​ពីរ​យ៉ាង​នេះ ពឹង​ពាក់​អាស្រ័យ​គ្នា ទៅវិញទៅមក ទាំងពីរយ៉ាងនេះ មានការកើតឡើងដំណាលគ្នាតែម្តង ។ យ៉ាងណាមិញ សូមថ្វាយព្រះពរ ក្នុងនាមនិងរូបនោះ បើនាមមិនមាន សូម្បី​រូប​ក៏​មិន​អាច​មាន​ទៅ​កើត​ដែរ ក្នុង​នាម​និង​រូប​នោះ នាមក្តី រូបក្តី ធម៌ទាំងពីរនេះ ពឹងពាក់អាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ។ ធម៌ទាំងពីរនេះ មានការកើតឡើង ដំណាលគ្នាតែម្តង ដូច​នេះ​ដែរ នាម​និង​រូប​នេះ ដូចពោល​មក​ខាង​លើ​នេះ មាន​ដំណើរ​ទៅ​មុខ រហូតអស់កាលដ៏យូរអង្វែង ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ៨

បញ្ហាស្តីអំពីការបដិសន្ធិរបស់នាមរូប ឈ្មោះថា នាមរូបបដិសន្ទហនប្បញ្ហា ។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា “ ព្រោះហេតុអ្វីនាមតែមួយមុខ បដិសន្ធិមិនបាន ” ដូចនេះ ជាដើម ទ្រង់​សំដៅយក​ការ​បដិសន្ធិ​របស់​មនុស្ស ជាសត្វនៅក្នុងបញ្ចវោការភូមិ ( ភូមិដែលមានខន្ធ ៥ គឺ មានទាំងរូបទាំងនាម ) ។ ជាការពិតថា ក្នុងចតុវោការភូមិ ( ភូមិដែលមានខន្ធ ៤ លើក​លែងរូបក្ខន្ធ​គឺអរូបភូមិ​ទាំង​ឡាយ​នោះ មានតែនាមមួយមុខប៉ុណ្ណោះដែលបដិសន្ធិ ពុំមានរូបបដិសន្ធិទេ ។ ក្នុងឯកវោការភូមិ ( ភូមិដែលមានខន្ធតែមួយ គឺ រូប-ក្ខន្ធ គឺអសញ្ញីសត្តភូមិ ) មាន​តែ​រូប​មួយ​មុខ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​បដិសន្ធិ ពុំមាននាមបដិសន្ធិទេ ។ ក្នុងគ្រាបដិសន្ធិនៃសត្វក្នុងបញ្ចវោការភូមិទាំងឡាយ មានមនុស្សជាដើមនោះ នាមរូបរមែងពឹងពាក់អាស្រ័យគ្នា ឧប្បត្តិព្រមគ្នា ។ ទោះជានាមមានចិត្ត​ជា​ប្រធាន ប៉ុណ្ណោះ ធ្វើ​តួនាទី​បដិសន្ធិ ពុំ​មែនរូបក៏ដោយ ប៉ុន្តែនាមនោះ ក៏ត្រូវមានរូបជាទីតាំងអាស្រ័យ ហើយរូបនោះកើតឡើងក្នុងគ្រានោះបាន ក៏ព្រោះបាននាម ដែល​មាន​បដិសន្ធិ​ចិត្ត​ជា​ប្រធាន​នោះជាបច្ច័យ ជាអ្នកធ្វើឱ្យកើតឡើង ដោយ​ការ​កើត​ឡើង​ដំណាល​គ្នា ជាមួយបដិសន្ធិចិត្តនោះ ។ ព្រោះហេតុនោះទើបព្រះថេរៈពោលថា “នាមក្តី រូបក្តី ធម៌​ទាំង​ពីរ​នេះ ពឹងពាក់អាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ធម៌ទាំង ២ នេះ មានការកើតឡើងដំណាលគ្នាតែម្តង ” ដូចនេះ ៕

បញ្ហាទី ៩ - អទ្ធានប្បញ្ហា

ព្រះរាជា ត្រាស់សួរថា “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន ពាក្យដែលលោកពោលថា “ អស់កាលដ៏យូរអង្វែង (ទីឃអទ្ធានំ) ” នេះ អ្វីទៅឈ្មោះថា របស់មានកាល (អទ្ធានៈ) នេះ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ មហាបពិត្រ អ្វីដែលកន្លងផុតទៅហើយ ឈ្មោះថារបស់មានកាល ដែលមិនទាន់មកដល់ក៏ឈ្មោះថា របស់មានកាល អ្វីដែល​កើតឡើង​ចំពោះ​មុខ​ក៏​ឈ្មោះ​ថា របស់មានកាល ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ របស់ដែលមានកាលសុទ្ធតែមាននៅក្នុងនោះឬ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “ សូមថ្វាយព្រះពរ របស់មានកាលខ្លះមាននៅ របស់មាន កាលខ្លះមិនមាននៅ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់ អ្វីឈ្មោះថា របស់មានកាលមាននៅ ? អ្វីឈ្មោះថា របស់មានកាលមិនមាននៅ ? ”

ព្រះនាគសេន ៖ “សូមថ្វាយព្រះពរ សង្ខារទាំងឡាយដែលកន្លងផុតទៅ ហើយ ប្រាសចាកទៅហើយ រលត់ទៅហើយ ប្រែប្រួលទៅហើយទាំងនោះឈ្មោះថា របស់មានកាល មិនមាននៅ។ វិបាក​ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ក្តី ធម៌ដែលឱ្យវិបាកធម៌ទាំងឡាយក្តី ធម៌ដែលកំពុងឱ្យបដិសន្ធិ ក្នុងភពដទៃក្តី នោះឈ្មោះថា របស់មានកាល មាននៅ ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត សត្វ​ទាំងឡាយ​ដែលបាន​ធ្វើកាលៈ​ហើយ មិន​កើត​ក្នុង​ភព​ដទៃ​នោះ ឈ្មោះ​ថា របស់​មាន​កាល មិន​មាន​នៅ គឺ សត្វទាំងឡាយ ដែលបរិនិព្វានទៅហើយនោះ ឈ្មោះថារបស់មានកាលមិនមាននៅ ព្រោះ​រលត់​អស់​ហើយ ”

ព្រះចៅមិលិន្ទ ៖ “ ព្រះគុណម្ចាស់នាគសេន លោកម្ចាស់ឆ្លើយសមគួរហើយ ” ៕

ពាក្យអធិប្បាយបញ្ហាទី ៩

បញ្ហាមានការសួរដល់អទ្ធានៈ (កាល,របស់មានកាល) ឈ្មោះថា អទ្ធានប្បញ្ហា។ ពាក្យថា អទ្ធានៈ (របស់មានកាល) គឺជាអ្វីដែលដំណើរទៅទាក់​ទងនឹងកាល ៣ មានអតីតកាល ជាដើម។

ពាក្យថា របស់មានកាលខ្លះមាននៅ របស់មានកាលខ្លះមិនមាននៅ បាន សេចក្តីថា របស់មានកាលខ្លះដែលជាបច្ចុប្បន្នមាននៅ របស់មានកាលខ្លះដែលជាអតីត ឬ ដែលជាអនាគត មិន​មាន​នៅ។

ពាក្យថា សង្ខារ គឺធម៌ដែលបច្ច័យប្រជុំតាក់តែង ឬធ្វើឱ្យកើតឡើង ដំណើរទៅ ទាក់ទងនឹងបច្ច័យ កើតឡើងអំពីបច្ច័យនោះ រួចក៏ដល់នូវភាពរលត់ទៅជាធម្មតា ។

ពាក្យថា សង្ខារទាំងឡាយដែលកន្លងផុតទៅហើយ ។ ល។ របស់មានកាល មិនមាននៅ បានសេចក្តីថា សង្ខារទាំងឡាយដែលកន្លងផុតទៅហើយក្នុងភពមុន ឈ្មោះថា “របស់​មាន​កាល” ដោយ​មាន​កាល​ជា​អតីត និង​ឈ្មោះ​ថា “មិនមាននៅ” ព្រោះពុំមានតួសភាវៈនៅសល់ក្នុងភពនេះ សូម្បីប៉ុនចុងសរសៃសក់ ព្រោះកន្លងផុតទៅហើយ ដោយ​អំណាច​ការ​រលត់​អស់​ទៅ។

ពាក្យថា វិបាកធម៌ទាំងឡាយ គឺ ធម៌ជាវិបាក គឺធម៌ជាផលនៃកុសលកម្ម និង អកុសលកម្ម ដែលសត្វធ្វើទុកក្នុងភពមុនដែលកំពុងដំណើរទៅក្នុងភពបច្ចុប្បន្ននេះ។ ពាក្យថា ធម៌​ដែល​ឱ្យ​វិបាក​ធម៌​ទាំង​ឡាយ គឺ​ធម៌ជាកុសលនិងអកុសលដែលសត្វធ្វើទុកក្នុងភពបច្ចុប្បន្ននេះ ដែលអាចធ្វើវិបាកឱ្យកើតឡើងក្នុងភពផ្សេង ។

ពាក្យថា ធម៌ដែលកំពុងឱ្យបដិសន្ធិ ក្នុងភពដទៃ គឺ វិបាកធម៌ ដែលកំពុងធ្វើមុខងារបដិសន្ធិ ក្នុងភពបច្ចុប្បន្ននេះ ១ កុសលនិងអកុសល ដែលអាចធ្វើវិបាកធម៌ឱ្យកើតឡើង ធ្វើ​មុខ​ងារ​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ភព​ដទៃ​១ ឈ្មោះថា របស់មានកាលមាននៅ ដោយអំណាចទំនាក់ទំនងហេតុនិងផល ពោលគឺ ជាផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដោយសារហេតុពីអតីតខ្លះ ជាហេតុក្នុងបច្ចុប្បន្ន សាង​ផល​ក្នុង​អនាគតខ្លះ។

ពាក្យថា ធ្វើកាលៈហើយ ( ស្លាប់ហើយ ) គឺធ្វើកាលៈហើយដោយអំណាច នៃចុតិចិត្ត ( ចិត្តរំកិលចេញពីភព ) ដែលកើតឡើង ។

ពាក្យថា កើតក្នុងភពដទៃ បានសេចក្តីថា កើតឡើងក្នុងភពដទៃ ដោយ អំណាចនៃការមានបដិសន្ធិចិត្ត ( ចិត្តដួងដំបូងដែលធ្វើមុខងារបន្តភពជាតិ ) កើតឡើង ។ សត្វនោះឈ្មោះថា របស់​មាន​កាល​មាន​នៅ ព្រោះទោះជាធ្វើកាលៈហើយ ក៏នៅដំណើរទៅជាប់មិនដាច់ ដោយអំណាចបដិសន្ធិចិត្តដែលកើតឡើងនោះ ។

ពាក្យថា ធ្វើកាលៈហើយ មិនកើតឡើងក្នុងភពដទៃ បានសេចក្តីថា សត្វ គឺ លោកជាព្រះអរហន្តធ្វើកាលៈហើយ មិនកើតឡើងក្នុងភពដទៃដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិនោះ ឈ្មោះថា របស់​មាន​កាល​មិន​មាន​នៅ ព្រោះគ្មានបដិសន្ធិទៀត នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “គឺសត្វទាំងឡាយដែលបរិនិព្វានហើយនោះ ឈ្មោះថារបស់មានកាលមិនមាននៅ ព្រោះ​រលត់​អស់​ហើយ”ដូចនេះ៕

ទំព័រមុន:កណ្ឌទី២ - វគ្គទី១ - មហាវគ្គ

ទំព័របន្ទាប់:កណ្ឌទី២ - វគ្គទី៣ - វិចារវគ្គ